Wniosek do Ministra Zdrowia o zmian? polskich rekomendacji dotycz?cych opieki oko?oporodowej
Fundacja Rodzi? po Ludzku oraz podpisane organizacje wystosowa?y do Ministra Zdrowia list dotycz?cy zmiany polskich zalece? dotycz?cych, kóre w naszej opinii s? zbyt restrykcyjne.
W zwi?zku z wej?ciem w ?ycie Rozporz?dzenia Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 2020 r. w sprawie ustanowienia okre?lonych ogranicze?, nakazów i zakazów w zwi?zku z wyst?pieniem stanu epidemii, które ustanawia pierwszy etap znoszenia ogranicze? zwi?zanych z epidemi? wirusa SARS-CoV-2, zwracamy si? z apelem o ponown? analiz? polskich zalece? dotycz?cych opieki oko?oporodowej.
Opieka po?o?nicza powinna by? jednak oparta na szacunku i podmiotowym traktowaniu kobiet, skoncentrowana na uwzgl?dnianiu ich potrzeb. Istotne jest, aby procedury organizacyjne w szpitalach uwzgl?dnia?y potrzeby kobiet i ich prawa.
1. Wnosimy o powo?anie interdyscyplinarnego zespo?u, który wypracuje procedur? umo?liwiaj?c? przywrócenie porodów rodzinnych w Polsce.
W kwestii porodów rodzinnych apelujemy o stworzenie procedury zapewniaj?cej bezpiecze?stwo zarówno rodz?cej, jak i personelowi medycznemu. Do?wiadczenia innych krajów wskazuj?, ?e takie procedury s? mo?liwe. Argument przedstawiony w odpowiedzi Ministerstwa Zdrowia z dnia 3 kwietnia 2020 r. dotycz?cy konieczno?ci zamkni?cia oddzia?u w sytuacji obecno?ci osoby bliskiej - ojca dziecka w naszej opinii nie ma zastosowania. Kobieta, która mieszka z osob? zaka?on?, najprawdopodobniej równie? jest nosicielk? wirusa i stanowi takie samo zagro?enie jak osoba towarzysz?ca. Nieobecno?? partnera nie eliminuje ryzyka w tym zakresie.
Procedura ta pozwoli dyrektorom placówek oceni?, czy szpital posiada odpowiednie warunki lokalowe oraz ?rodki ochrony indywidualnej do przywrócenia “porodów rodzinnych”. Oczekujemy, ?e ze wzgl?du na trudn? sytuacj? kobiet rodz?cych sprawa ta zostanie potraktowana priorytetowo. Uwa?amy, ?e opracowanie takiej procedury z uwzgl?dnieniem zasad bezpiecze?stwa jest mo?liwe. Zasadne jest uwzgl?dnienie mo?liwo?ci korzystania z testów przesiewowych dla osób planuj?cych poród rodzinnych.
Do Fundacji ka?dego dnia wp?ywaj? dziesi?tki pyta?, pró?b, sygna?ów ?wiadcz?cych o ogromnym stresie, jakiego do?wiadczaj? teraz rodz?ce kobiety. Stany l?kowe, a nawet depresyjne, w znacz?cy sposób wp?ywaj? na sytuacj? po?o?nicz? kobiety. Poczucie niesprawiedliwo?ci, którego do?wiadczaj? kobiety, pot?guje fakt, ?e w innych krajach poród rodzinny jest mo?liwy. Dlatego te? naszym zdaniem wymagane jest wypracowanie bezpiecznej procedury w Polsce.
W wielu krajach ogranicze? porodów z osob? towarzysz?c? nie wprowadzono w ogóle. Tam, gdzie placówki medyczne wprowadza?y takie ograniczenia, spotka?y si? one ze sprzeciwem spo?ecznym, który spowodowa? usankcjonowanie obecno?ci osoby bliskiej podczas porodu tak?e w czasie pandemii (patrz: Nowy Jork(1)). W poszczególnych krajach wprowadzono ró?ne procedury, ale w wi?kszo?ci krajów europejskich poród z blisk? osob? jest mo?liwy lub zalecany. Do tych krajów nale??: Austria(2), Czechy(3), Francja(4), Holandia(5), Irlandia(6), Islandia(7), Niemcy(8), W?gry(9), Wielka Brytania(10). Dobrym przyk?adem mo?e by? sytuacja w Republice Czeskiej, gdzie zawieszono mo?liwo?? obecno?ci osoby bliskiej przy porodzie, ale 15 kwietnia zmieniono zapis rozporz?dzenia dotycz?cego ograniczenia odwiedzin w szpitalach, dodano wyj?tki, w tym obecno?? podczas porodu osoby trzeciej: drugiego rodzica dziecka lub innej osoby mieszkaj?cej z rodz?c?. Osoba ta musi spe?ni? kilka warunków, takich jak: temperatura cia?a poni?ej 37 stopni, brak objawów charakterystycznych dla COVID-19, noszenie maseczki chirurgicznej podczas pobytu w placówce; musz? by? tak?e spe?nione okre?lone warunki techniczne: poród w odr?bnej sali lub boksie porodowym z osobnym w?z?em sanitarnym oraz ograniczenie kontaktu osoby trzeciej z innymi rodz?cymi(3).
Z kolei kobiety do?wiadczaj?ce poronie?, narodzin martwego lub chorego dziecka pozbawione wsparcia najbli?szej osoby s? powtórnie traumatyzowane. Uwa?amy, ?e w takich okoliczno?ciach kobiecie powinna móc towarzyszy? osoba bliska. Równie? w trudnej sytuacji znajduj? si? kobiety migrantki oraz kobiety z niepe?nosprawno?ciami, dla których poród bez osób z najbli?szego otoczenia mo?e by? powodem ogromnego stresu.
Nale?y mie? na uwadze, ?e tak restrykcyjne obostrzenia dotycz?ce pozbawienia rodz?cej obecno?ci osoby bliskiej mog? skutkowa?(11):
· wyborem porodu bez asysty zamiast ze wsparciem medycznym, poniewa? opresyjny i nieelastyczny sposób udzielania pomocy medycznej, który nie uwzgl?dnia potrzeb i priorytetów ci??arnych i po?o?nic, zniech?ca kobiety do szukania profesjonalnego wsparcia medycznego i sprawia, ?e niektóre kobiety decyduj? si? rodzi? poza uregulowanym systemem medycznym. Zjawisko to jest udokumentowane i dotyczy równie? kobiet z medycznymi czynnikami ryzyka.
· zwlekaniem kobiet z przybyciem do szpitala na czas, by móc pozosta? z osob? towarzysz?c? w domu jak najd?u?ej, nawet wtedy, kiedy z ró?nych wzgl?dów powinny szybciej znale?? si? w szpitalu.
· wi?kszym ryzykiem powik?a?, potrzeb? wdra?ania interwencji medycznych oraz wy?sz? liczb? ci?? cesarskich. Ci?g?e wsparcie osoby bliskiej (tak?e nieb?d?cej po?o?n?, lekarzem po?o?nikiem) zosta?o powi?zane z du?o lepszymi wynikami oko?oporodowymi i redukcj? komplikacji medycznych.
· przeci??eniem pracowników medycznych, których jest za ma?o w stosunku do ilo?ci pracy i liczby pacjentów. Personel musi zapewni? dodatkowe wsparcie, jakiego normalnie udziela osoba bliska.
· wp?ywa? negatywnie na stan psychiczny i powodowa? stany depresyjne u matki, co z kolei przek?ada si? na stan psychiczny dziecka, oraz implikuje konieczno?? wprowadzania farmakoterapii.
Je?li bliska jest Ci misja Fundacji Rodzi? po Ludzku i nasze dzia?ania dla kobiet, prosimy o wsparcie darowizn?. Twoja darowizna umo?liwi nam dalsze niesienie pomocy kobietom w czasie pandemii COVID-19, monitoring szpitali oraz interwencje prawne. Dzi?kujemy.
Dane do wp?aty: Fundacja Rodzi? po Ludzku nr konta 79 1560 0013 2353 7811 8000 0001 lub szybka wp?ata dotpay. Ka?de 10 -20 z? ma znaczenie!
2. Apelujemy o umo?liwienie rodzicom dzieci hospitalizowanych obecno?ci podczas pobytu ich dziecka w szpitalu.
Poczucie osamotnienia, jakiego do?wiadcza noworodek w pierwszych dniach po narodzinach, ma kolosalny wp?yw na jego dalsze zdrowie i ?ycie. Osamotnienie i brak wsparcia bliskiej osoby jest równie? powa?nym zagro?eniem dla starszych dzieci, które musz? przebywa? w szpitalu. Liczne badania naukowe wskazuj?, ?e obecno?? rodzica/opiekuna podczas pobytu w szpitalu obni?a poziom stresu u dziecka i wp?ywa na jego poczucie bezpiecze?stwa, co z kolei korzystnie wp?ywa na proces terapeutyczny. Pozbawienie dziecka chorego wsparcia rodzica w tym okresie mo?e wywo?a? u niego uczucie porzucenia i zaburzy? wi?? mi?dzy dzieckiem a rodzicem/opiekunem. Do?wiadczenie to mo?e spowodowa? traum? i wymaga? kolejnego d?ugotrwa?ego leczenia.
Fundacja Rodzi? po Ludzku bardzo pozytywnie ocenia apel krajowej Konsultantki ds. pediatrii prof. dr hab. n. med. Teresy Jackowskiej, dotycz?cy obecno?ci rodzica podczas hospitalizacji, skierowany do dyrektorów szpitali pediatrycznych i szpitali, w których s? oddzia?y pediatryczne.
Do Fundacji dociera jednak wiele g?osów zrozpaczonych rodziców, którzy nie mog? towarzyszy? swoim dzieciom podczas pobytu w placówce, w tym tak?e g?osów matek wypisywanych z oddzia?ów po?o?niczych, podczas gdy ich dzieci pozostaj? hospitalizowane. Sytuacja taka utrudnia lub wr?cz uniemo?liwia karmienie piersi?, jak równie? utrudnione bywa przekazywanie pokarmu matek dzieciom hospitalizowanym. Prosimy Ministra Zdrowia o zaapelowanie osobi?cie do dyrektorów placówek. Dzieci nie mog? do?wiadcza? dodatkowego bólu; nale?y zrobi? wszystko, co jest mo?liwe, by zminimalizowa? ich cierpienie.
3. Apelujemy o rozwa?enie rekomendacji dotycz?cej przeprowadzania cesarskiego ci?cia i kobiet zaka?onych COVID-19.
W mi?dzynarodowych opracowaniach zalecany jest poród naturalny, o ile kobieta czuje si? na si?ach i wyra?a tak? ch??. Wykonanie ci?cia cesarskiego zaleca si? ze wzgl?du na wskazania po?o?nicze lub gdy stan zdrowia kobiety nie pozwala na poród naturalny. Decyzja o ci?ciu cesarskim powinna by? zalecana w oparciu o dok?adny wywiad specjalistów klinicznych i epidemiologów, po rozwa?eniu stosunku korzy?ci do ryzyka, w tym d?ugoterminowych skutków operacji, zwi?kszonego ryzyka powik?a? i wp?ywu potencjalnych komplikacji na stan pacjentki oraz na ilo?? obowi?zków personelu sprawuj?cego opiek? nad po?o?nic? po ci?ciu cesarskim.
WHO rekomenduje ci?cie cesarskie jako dobre rozwi?zanie tylko wtedy, gdy s? do niego wyra?ne medyczne wskazania. Sposób porodu powinien by? dobrany indywidualnie w oparciu o wskazania po?o?nicze oraz preferencje kobiety.
Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG) w swoich zaleceniach wskazuje, ?e decyzja dotycz?ca drogi porodu powinna zosta? podj?ta indywidualnie, nie ma przeciwwskaza? epidemiologicznych do ?adnego rozwi?zania, poza porodem do wody. Cesarskie ci?cie powinno by? wykonywane tylko, je?li jest to wskazane ze wzgl?du na stan matki lub dziecka, tak jak w standardowej praktyce.
Podobne stanowisko przedstawia SOGC (The Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada), które uwa?a, ?e ci?cie cesarskie powinno by? zarezerwowane dla wskaza? po?o?niczych.
4. Wnosimy o zmian? rekomendacji dotycz?cej izolacji dziecka od matki u której potwierdzono COVID-19.
Rekomendacje innych krajów wskazuj?, ?e brak jest wystarczaj?cych argumentów merytorycznych, by pozbawi? dziecko kontaktu z jego mam?. Korzy?ci wynikaj?ce z bliskiego kontaktu matki i dziecka bezpo?rednio po porodzie zosta?y potwierdzone badaniami i dotycz? zarówno sfery psychologicznej, jak i fizjologicznej - st?d w wielu krajach w trosce o dobrostan noworodka, budowanie wi?zi i zainicjowanie laktacji nie zaleca si? separacji matki, u której podejrzewa si? zaka?enie lub zaka?onej wirusem, od jej noworodka, niezale?nie od wyniku testu u któregokolwiek z nich. Umo?liwienie kontaktu noworodka z matk?, je?li wyra?a ona tak? ch?? oraz przestrzega wszelkich zasad higieny i prewencji zaka?e?, mo?e pomóc w optymalizacji pracy personelu zajmuj?cego si? kobiet?, a tak?e zmniejszy? ryzyko potencjalnych komplikacji u noworodka wynikaj?cych z braku kontaktu z matk? i braku karmienia piersi?.
Stanowiska organizacji naukowych ró?ni? si? co do post?powania wzgl?dem matki i noworodka po porodzie. Cz??? organizacji (American College of Obstetricians and Gynecologists, Centers for Disease Control and Prevention(12) oraz chi?ski konsensus(13)) zaleca separacj? zdrowego noworodka od chorej matki po porodzie oraz podawanie dziecku odci?gni?tego mleka. Nale?y jednak zauwa?y?, ?e organizacje ameryka?skie podkre?laj?, ?e ostateczna decyzja nale?y do kobiety, czy chce skorzysta? z proponowanej izolacji od swojego dziecka zwracaj?c uwag? na jej prawo do autonomii jako pacjenta i rodzica w nadawaniu kierunku leczenia. Nast?pi?a tak?e aktualizacja zalece? ameryka?skiej agencji CDC, których poprzednia wersja zosta?a opublikowana 18 lutego bie??cego roku. W najnowszej wersji rekomendacji dotycz?cych kontaktu matki z dzieckiem po porodzie, opublikowanej 4 kwietnia bie??cego roku, w sytuacji podejrzenia lub potwierdzenia u niej COVID-19, w pierwszej kolejno?ci wymienione zosta?y dobrze poznane i udokumentowane badaniami naukowymi korzy?ci z kontaktu matki z dzieckiem oraz karmienia piersi?. Nast?pnie czytamy, ?e chocia? ryzyko zaka?enia oraz ci??kiego przebiegu COVID-19 u noworodka istnieje, niejasne pozostaje jak du?e ono faktycznie jest. CDC obecnie zaleca podejmowanie decyzji o separacji matki od dziecka indywidualnie i z uwzgl?dnieniem szeregu czynników wp?ywaj?cych na bilans korzy?ci i ryzyka dla ka?dego konkretnego przypadku. Decyzj? t? powinien podj?? interdyscyplinarny zespó? specjalistów wspólnie z matk?.
WHO(14), Royal College of Obstetricians and Gynaecologists(10), The Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada(15), Istituto Superiore di Sanità(16), The Norwegian Institute of Public Health(17) oraz Società Italiana di Neonatologia, której stanowisko zosta?o przyj?te przez Union of European Neonatal & Perinatal Societies(18), opowiadaj? si? za wspieraniem kontaktu skóra do skóry, stosowaniem systemu rooming-in oraz inicjacj? i kontynuowaniem karmienia piersi? z zachowaniem ?rodków prewencji i kontroli, takich jak maseczka i r?kawiczki. Niektóre organizacje (Health Service Executive(19), CDC(12)) zalecaj? tak?e fizyczne oddzielenie matki od dziecka w tym samym pomieszczeniu, w sytuacjach, gdzie bezpo?redni kontakt nie jest konieczny (np.: zachowanie odpowiedniej odleg?o?ci mi?dzy ?ó?kiem matki a wózkiem szpitalnym, w którym przebywa od?o?one dziecko, umieszczenie dziecka w inkubatorze, z zachowaniem kontaktu wzrokowego lub umieszczenie ?ó?eczka za zas?on?).
5. Apelujemy o zapewnienie odpowiednich ?rodków ochrony indywidualnej dla personelu wszystkich oddzia?ów po?o?niczych.
Stoimy na stanowisku, ?e zapewnienie nale?ytej ochrony osobistej pracownikom ochrony zdrowia skutkowa? b?dzie wi?kszym bezpiecze?stwem pacjentek i ich dzieci. Uwa?amy tak?e, ?e na tym etapie pandemii wirusa SARS-CoV-2 pa?stwo polskie powinno ju? wypracowa? stosowne procedury w tym zakresie i nie mog? one polega? wy??cznie na wprowadzaniu kolejnych restrykcji wobec i tak coraz ju? bardziej zestresowanych pacjentek.
Codziennie w Polsce przychodzi na ?wiat prawie 1000 dzieci, co oznacza, ?e codzienne opiek? po?o?nicz? obejmowana jest du?a liczba kobiet; co wi?cej, jako?? tej opieki wp?ywa na dalsze ?ycie nie tylko tych kobiet, ale tak?e wszystkich dzieci przychodz?cych na ?wiat w naszym kraju. Cho? ci??a i poród nie s? w wi?kszo?ci przypadków sytuacjami zagro?enia ?ycia, to wi?kszo?? porodów w Polsce odbywa si? w szpitalach. Personel tych placówek nieustannie otacza opiek? kobiety i dzieci, tak?e w pe?nym wyzwa? czasie pandemii. Bezpiecze?stwo po?o?nych i lekarzy oraz pozosta?ych osób pracuj?cych w szpitalach z oddzia?ami po?o?niczymi jest kluczowe dla zapewnienia opieki na odpowiednim poziomie kobietom w okresie oko?oporodowym, które nie mog? przecie? swoich porodów od?o?y? w czasie. Równie? w kontek?cie naszych postulatów opracowania procedur porodów z osob? blisk? oraz zalece? dotycz?cych opieki oko?oporodowej nad kobiet? z podejrzeniem lub potwierdzonym COVID-19, zapewnienie personelowi ?rodków ochrony przed zaka?eniem jest spraw? niezwykle wa?n?. Odpowiednie wyposa?enie wszystkich oddzia?ów po?o?niczych wp?ynie nie tylko na samo bezpiecze?stwo epidemiologiczne, ale prze?o?y si? tak?e na poczucie bezpiecze?stwa poszczególnych cz?onków zespo?ów po?o?niczych bezpo?rednio przek?adaj?c si? na ich poziom stresu i b?dzie to w konsekwencji tak?e z korzy?ci? dla rodz?cych. Warunki pracy personelu medycznego maj? bezpo?redni wp?yw na jako?? opieki oko?oporodowej, a tym samym na bezpiecze?stwo i jako?? do?wiadczenia porodowego dla kobiety.
Powa?nym problemem jest tak?e czasowe wy??czanie z pracy porodówek, w których u rodz?cej lub w?ród personelu wyst?puje podejrzenie COVID-19. Bardzo przydatna w ograniczaniu takich sytuacji by?aby wi?ksza dost?pno?? testów. Równie? okresowe badania dla ca?ego personelu mog?yby by? pomocne w podnoszeniu bezpiecze?stwa oraz poprawie warunków pracy.
Maj?c na uwadze powy?sze zwracamy si? do Ministra Zdrowia o wnikliw? analiz? rekomendacji aktualnie obowi?zuj?cych w Polsce. Mamy nadziej?, ?e wyniki najnowszych bada? oraz zalecenia innych krajów i instytucji w zakresie opieki nad matk? i dzieckiem z COVID-19 dostarczaj? wiarygodnych informacji i pozwol? na zmniejszenie restrykcji w Polsce. Art 68 Konstytucji nak?ada na w?adze publiczne obowi?zek zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej kobietom ci??arnym. Uwa?amy, ?e stosunek w?adzy i ca?ego spo?ecze?stwa do narodzin i macierzy?stwa jest miar? wra?liwo?ci spo?ecznej. Kobiety w ci??y, obok seniorów, s? grup? która znalaz?a si? w szczególnie trudnej sytuacji w zwi?zku z pandemi?. Nie otrzymuj? nale?ytej troski, wsparcia, ani rzetelnej informacji ze strony w?adz.
Liczymy, ?e nasz apel spotka si? z reakcj? w?adz i podj?ciem odpowiednich dzia?a?.
Tre?? wniosku do Ministerstwa Zdrowia.
1. Odpowied? Rzecznika Praw Pacjenta- 15.05.2020 r.
2. Odpowied? Ministerstwa Zdrowia - 21.05.2020 r.
Pismo podpisali:
1. Fundacja Dajemy Dzieciom Si??
2. Fundacja Matecznik
3. Fundacja na rzecz Wspierania Po?o?nych
4. Fundacja Promocja Karmienia Piersi?
5. Agata Brojanowska-Aleksandrowicz autorka bloga Hafija
6. Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny
7. Polskie Towarzystwo Konsultantów i Doradców Laktacyjnych
8. Stowarzyszenie Doula w Polsce
9. Stowarzyszenie Niezale?na Inicjatywa Rodziców i Po?o?nych Dobrze Urodzeni
10. Wielka Koalicja za Równo?ci? i Wyborem
Do wiadomo?ci:
1. Biuro Rzecznika Praw Pacjenta,
2. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.
Pi?miennictwo:
1. 1. No. 202.12: Continuing Temporary Suspension and Modification of Laws Relating to the Disaster Emergency [Internet]. Governor Andrew M. Cuomo. 2020 [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.governor.ny.gov/news/no-20212-continuing-temporary-suspension-and-modification-laws-relating-disaster-emergency
2. Empfehlungen zur österreichweit einheitlichen Besuchsregelung in der Geburtshilfe [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.oeggg.at/
3. Mimo?ádné opat?ení – zákaz návšt?v pacient? ve zdravotnických za?ízeních a za?ízeních sociálních služeb s výjimkami, s ú?inností od 16. 4. 2020 [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://koronavirus.mzcr.cz/wp-content/uploads/2020/04/Mimo%C5%99%C3%A1dn%C3%A9-opat%C5%99en%C3%AD-%E2%80%93-z%C3%A1kaz-n%C3%A1v%C5%A1t%C4%9Bv-pacient%C5%AF-ve-zdravotnick%C3%BDch-za%C5%99%C3%ADzen%C3%ADch-a-za%C5%99%C3%ADzen%C3%ADch-soci%C3%A1ln%C3%ADch-slu%C5%BEeb-s-v%C3%BDjimkami-s-%C3%BA%C4%8Dinnost%C3%AD-od-16.-4.-2020.pdf
4. Assistancedes accompagnants à l’accouchement 27 mars 2020 [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: http://www.cngof.fr/coronavirus-go-cngof/apercu?path=MATERNITE%2B-%2BCOVID%252FCOVID-accompagnants-accouchement.pdf&i=35660
5. Perinatologische zorg in tijden van COVID-19 [Internet]. NVOG. 2020 [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.nvog.nl/actueel/perinatologische-zorg-in-tijden-van-covid-19/
6. Coronavirus and pregnancy [Internet]. [cytowane 29 marzec 2020]. Dost?pne na: https://www2.hse.ie/conditions/coronavirus/coronavirus-and-pregnancy.html
7. Spurt og svarað um COVID-19 Meðganga, fæðing, sængurlega, brjóstagjöf og nýburinn [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: http://www.landspitali.is/sjuklingar-adstandendur/hagnytar-upplysingar/sykingavarnir-/spurt-og-svarad-um-covid-19-medganga-og-faeding/?fbclid=IwAR0D5JDLwSsFTk4rA0ebP9zMhjTwWuaNrwDhgrd3YHO-i0BTou-lbaQWad0
8. Die DGGG empfiehlt, Väter bei der Geburt zuzulassen –auch in Zeiten der Corona-Pandemie [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.dggg.de/fileadmin/documents/pressemitteilungen/2020/DGGGempfiehltGeburtsbegleitung.pdf
9. 54. Szülészet és n?gyógyászat, asszisztált reprodukció [Internet]. 2020 [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://kollegium.aeek.hu/(X(1)S(oegjtirv50dxppbdtjhmgsq5))/Dokumentumok/Index
10. Coronavirus (COVID-19) Infection in Pregnancy [Internet]. [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.rcog.org.uk/globalassets/documents/guidelines/2020-04-17-coronavirus-covid-19-infection-in-pregnancy.pdf
11. ZALECENIA DOTYCZ?CE OPIEKI OKO?OPORODOWEJ U PACJENTEK CHORYCH NA COVID-19 LUB Z PODEJRZENIEM INFEKCJI COVID-19 [Internet]. Fundacja Promocji Karmienia Piersi?; 2020. Dost?pne na: http://covid.fpkp.pl/wp-content/uploads/2020/04/covid-a-opieka-okoloporodowa.pdf
12. CDC. Considerations for Inpatient Obstetric Healthcare Settings [Internet]. Centers for Disease Control and Prevention. 2020 [cytowane 20 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/inpatient-obstetric-healthcare-guidance.html
13. Chen D, Yang H, Cao Y, Cheng W, Duan T, Fan C, i in. Expert consensus for managing pregnant women and neonates born to mothers with suspected or confirmed novel coronavirus (COVID-19) infection. Int J Gynecol Obstet. 2020;149(2):130–6.
14. WHO. Clinical management of severe acute respiratory infection when COVID-19 is suspected [Internet]. 2020 [cytowane 29 marzec 2020]. Dost?pne na: https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1272156/retrieve
15. Updated SOGC Committee Opinion – COVID-19 in Pregnancy [Internet]. [cytowane 30 marzec 2020]. Dost?pne na: https://sogc.org/en/content/featured-news/Updated-SOGC-Committee-Opinion__COVID-19-in-Pregnancy.aspx
16. EpiCentro. COVID-19: pregnancy, delivery and breastfeeding – March 5th 2020 [Internet]. [cytowane 29 marzec 2020]. Dost?pne na: https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/sars-cov-2-pregnancy-chilbirth-breastfeeding-5-march-20
17. NIPH. Advice and information for women who are pregnant or breastfeeding [Internet]. Norwegian Institute of Public Health. [cytowane 29 marzec 2020]. Dost?pne na: https://www.fhi.no/en/op/novel-coronavirus-facts-advice/facts-and-general-advice/advice-and-information-for-pregnant-women-children-and-adolescents/
18. BREASTFEEDING and SARS-CoV-2 INFECTION (Coronavirus Disease 2019 - COVID-19) [Internet]. [cytowane 4 kwiecie? 2020]. Dost?pne na: https://www.uenps.eu/wp-content/uploads/2020/03/14marzo.SIN_UENPS0.pdf
19. HSE. Coronavirus and pregnancy [Internet]. [cytowane 29 marzec 2020]. Dost?pne na: https://www2.hse.ie/conditions/coronavirus/coronavirus-and-pregnancy.html