Co si? dzieje podczas pierwszego kontaktu z mam? i dzieckiem?
Poród jest dla dziecka trudnym do?wiadczeniem. W trakcie przechodzenia przez kana? rodny, czy te? wydobywania z macicy podczas cesarskiego ci?cia, dziecko do?wiadcza wielu wcze?niej nieznanych mu bod?ców, które s? powodem du?ego stresu. Proces porodu potrzebny jest do prawid?owej adaptacji, jednak?e zachowanie pewnego kontinuum mi?dzy ?rodowiskiem wewn?trz?onowym a ?wiatem zewn?trznym jest optymalnym, ?agodnym sposobem przywitania dziecka.
W celu zminimalizowania negatywnych skutków tych odczu? noworodek powinien mie? mo?liwo?? us?yszenia g?osu matki i bicia jej serca. Po opuszczeniu ciep?ego i mi?kkiego wn?trza macicy powinien znale?? si? na ciep?ym brzuchu matki, poczu? jej zapach oraz smak. Ten moment jest kluczowy dla pomy?lnego rozpocz?cia laktacji, gdy? w?a?nie bezpo?rednio po porodzie wra?liwo?? noworodka na bod?ce w?chowe i smakowe pochodz?ce od mleka matki jest bardzo du?a.
Crawling
Dziecko po?o?one i zostawione w spokoju na brzuchu matki w nied?ugim czasie po narodzeniu wykonuje charakterystyczne ruchy pe?zania w kierunku piersi (ang. crawling http://breastcrawl.org) i zaczyna poszukiwa? brodawki.
Obserwacje te pierwszy raz poczyniono w Instytucje Karolinska w 1987 roku (Widstrom et al. 1987). Badania prowadzone w Szwecji i Zambii poparte do?wiadczeniem klinicznym pokaza?y, ?e noworodki matek, którym podczas porodu nie podawano leków, spontanicznie rozpoczyna?y ssanie piersi. Je?eli kontynuowano nieprzerwany pierwszy kontakt skóra do skóry zainicjowany w kilka minut po porodzie, dzieci rozpoczyna?y ssa? pier? w swoim w?asnym tempie. Na podstawie tych obserwacji ustalono, i? ?redni czas potrzebny dziecku do rozpocz?cia poszukiwania piersi wynosi oko?o 34 minuty, ?redni czas do spontanicznego przystawienia si? do piersi i ssania wynosi oko?o 55 minut, a w wi?kszo?ci przypadków dziecko potrzebuje na to oko?o dwóch godzin. Pó?niejsze badania potwierdzi?y, ?e dzieci u?o?one na klatce piersiowej matki zachowuj? si? w okre?lony sposób, nazywany „behawioralnym mechanizmem, prowadz?cym do znalezienia i uchwycenia brodawki” (ang. rooting behavior).
Obserwacje badaczy wykazuj?, ?e po oko?o 15-19 minutach dziecko zaczyna si? porusza?, próbuje pe?za? w kierunku brodawki, zwraca g?ow? do piersi matki (Widstrom AM Thingstrom-Paulsson J 1993, Righard L, Alade MO 1990). W ci?gu kolejnych minut próbuje ssa? – dotykaj?c wargami lub li??c brodawk?, otwiera szeroko usta. Bardziej aktywnym udaje si? ju? w tym czasie uchwyci? i ssa? pier?, jednak wi?kszo?? noworodków przystawia si? efektywnie do piersi przeci?tnie w 49.- 55. minucie ?ycia. Dlatego te? kontaktu nie nale?y przerywa? za wcze?nie – musi on trwa? tyle, ile dany noworodek potrzebuje na zainicjowanie karmienia.
W samodzielnym nakarmieniu dziecka wskazana jest pomoc typu „hands-off (to znaczy bez u?ycia r?k), polegaj?ca na udzielaniu jedynie porad s?ownych, przy omini?ciu manipulacji piersi? oraz g?ow? dziecka. U matek, którym nie przeszkadzano w samodzielnym prowadzeniu kontaktu „cia?o do cia?a” zaobserwowano bardziej otwarte zachowania w stosunku do dziecka.
Charakterystyczne pe?zanie do piersi zosta?o opisane w wielu aspektach. Badano czynniki sprzyjaj?ce i utrudniaj?ce ten proces oraz oceniano wp?yw wczesnych zachowa? dziecka na wska?niki karmienia piersi? (Righard L, Alade MO 1990; Varendi et al., 1996; Varendi et al. 1994; Varendi, Porter 2001; Widstrom et al. 1990; Christensson et al. 1995; Christensson et al. 1992; Matthiensen et al. 2001, Klause MH 1998; Klause MH Kennel JK 2001). Odszukanie matczynej piersi przez noworodka ??czy si? z ró?norodno?ci? dozna? zmys?owych, ruchowych, pobudzeniem uk?adu neuroendokrynnego. Wszystkie wymienione elementy w sposób bezpo?redni i po?redni pomagaj? dziecku porusza? si? i uchwyci? brodawk?. Gdy uda mu si? uchwyci? brodawk?, zazwyczaj samodzielnie radzi sobie ze ssaniem i po?ykaniem pokarmu, a poniewa? na j?zyku i wargach znajduje si? najwi?cej receptorów dotykowych to proces ten dostarcza mu wielu wra?e? zmys?owych.
Zmys?y noworodka
Matczyny zapach jest najsilniejszym bod?cem uruchamiaj?cym odruch pe?zania do matczynej piersi (Varendi et al, 1994; Varendi et al. 1996; Makin JW., Porter RH 1989). Prawdopodobnie pier? jest nie tylko gruczo?em produkuj?cym mleko, ale równie? gruczo?em wydzielaj?cym specyficzne substancje o dzia?aniu przypominaj?cym feromony.
Dlatego mycie piersi utrudnia dziecku odnalezienie brodawki (Varendi et al. 1996). Badania Jennifer Makin i Richarda Portera pokaza?y, ?e dzieci spontanicznie wykonuj? ruchy w kierunku gazika nas?czonego zapachem piersi karmi?cych kobiet, a w szczególno?ci w?asnej matki. (Makin JW, Poter RH 1989). Badanie przeprowadzone w?ród trzy- i czterodniowych noworodków wykaza?o, i? to w?a?nie ca?y „pejza? w?chowy” mamy (wydzielina otoczki, zapach brodawki sutkowej, zapach siary) powoduje zespó? reakcji oralnych, otwarcie oczek, oraz redukuje p?acz (Doucet S. et al. 2007).
U trzydniowych noworodków, zapach wydzieliny otoczki piersi, nawet obcych kobiet, wzmaga? zespó? reakcji oralnych bardziej ni? jakikolwiek inny bodziec, niezale?nie od tego, czy by?y karmione piersi?, czy nie (Doucet S. et al. 2009). Zak?ada si? równie?, ?e w?drówka do piersi by?a ewolucyjnym mechanizmem rozpoznania matki (Klaus MH, Kennel JH, 2001).
W historii ludzko?ci kobiety rodz?ce, które jako pierwsze dotyka?y swoje dzieci w trakcie porodu, przenosi?y w okolic? brodawek p?yn owodniowy. Dzieci, które po 9 miesi?cach ?ycia ?onowego dobrze rozpoznawa?y ten smak i zapach, pod??a?y wi?c w jego kierunku, odnajduj?c pier?. Mechanizm ten, w którym bierze udzia? równie? oksytocyna i noradrenalina, przypomina naturalny sposób wzajemnego „rozpoznania i zapami?tywania si?” przez matk? i dziecko. To w?chowe rozpoznanie mo?e by? kluczowe dla wczesnych etapów przywi?zania. U noworodków ucz?cych si? w ten sposób rozpoznawa? unikalny zapach w?asnej matki dochodzi do wydzielania du?ej ilo?ci noradrenaliny i pobudzenia miejsca sinawego w mózgu (Winberg J, Poter RH 1998).
Zmys? wzroku
W trakcie wczesnego kontaktu dziecko prawdopodobnie wykorzystuje równie? zmys? wzroku do odszukania brodawki. Odrzucono dawne za?o?enia, ?e noworodek nic nie widzi. Nied?ugo po porodzie dziecko potrafi rozpozna? twarz matki (Bushell et al. 1989; Brazelton TB, Cramer B 1990). Dziecko szybko kojarzy twarz matki, gdy? ??czy j? z d?wi?kiem jej g?osu s?yszanym przez 9 miesi?cy ?ycia p?odowego. Dzieci, do których matki mówi? ss? pier? d?u?ej (DeCasper AJ, Fifer WP). Wczesny kontakt „cia?o do cia?a” ??czy si? równie? z odg?osem bicia matczynego serca. Badania pokazuj?, ?e na noworodki dzia?a on uspakajaj?co i przyczynia si? do zmniejszenia pourodzeniowego spadku masy cia?a dziecka (Salk L 1960, Salk L 1962)
Wp?yw pierwszego kontaktu na matk?
W trakcie pierwszego kontaktu po??czonego z ssaniem piersi równie? w organizmie matki zachodz? korzystne zmiany. W odpowiedzi na ssanie piersi z przedniego p?ata przysadki mózgowej uwalniana jest prolaktyna, a z tylnego – oksytocyna. Ma to wp?yw na syntez? mleka w gruczole piersiowym, a tak?e na obkurczanie si? macicy, co jest fizjologicznie korzystnym zjawiskiem, redukuj?cym m.in. ilo?? krwi traconej przez matk? po porodzie (Matthiesen AS et al. 2001). Podejrzewa si?, ?e tak?e pe?zanie dziecka po brzuchu matki i uciskanie go przez nó?ki dziecka podczas pierwszego kontaktu sprzyja odklejaniu si? ?o?yska i wp?ywa na redukcj? utraty krwi u matki (Klaus MH, Kennel JH, 2001). Nawet, je?li dziecko nie uchwyci brodawki, to sama stymulacja brodawki dzieci?cymi r?czkami wp?ywa na lepszy wyp?yw mleka, produkcj? prolaktyny i przystosowanie brodawki do chwycenia (Klaus MH, Kennel JH, 2001). Prolaktyna, której poziom wzrasta w czasie ssania piersi, mo?e by? odpowiedzialna, przynajmniej cz??ciowo, za intensywne odczucia matki, dotycz?ce jej potrzeby „bycia razem z dzieckiem” (Mohrbacher N, Stock J 2003). Podczas wczesnego kontaktu buduje si? wi?? z dzieckiem, co przejawia si? uczuciowym zachowaniem matki – g?askaniem, ca?owaniem, wpatrywaniem si? w dziecko.
dr n. med. Barbara Baranowska
Bibliografia
Brazelton TB, Cramer B. The earliest relationship. Reading MA. Addison –Wesley. 1990
Bushnell IWR, Sai F, Mullin JT. Neonatal Recognition of the mother’s face. British Journal of Developmental Psychology, 1989;7: 3-15.
Christensson K, Cabrera T, Christensson E et al. Separation distress call in the human neonate in the absence of maternal body contact. Acta Paediatrica, 1995; 84: 468–473.
Christensson K, Seles C, Moreno L et al. Temperature, metabolic adaptation and crying in healthy newborns cared for skin-to-skin, or in cot. Acta Paediatrica Scandinavica, 1992; 8: 488–503.
DeCasper AJ, Fifer WP. Of human bonding: newborns prefer their mother’s voices. Science, 1980; 208: 1174-6.
Doucet S, Soussignan R, Sagot P, Schaal B. The ’smellscape’ of mother’s breast effects of odour masking and selective unmasking on neonatal arousal, oral and visual responses, Developmental Psychobiology, 2007 ; 49: 129-38.
Doucet S, Soussignan R, Sagot P, Schaal B. The secretion of areolar (Montgomery’s) glandes from lactating women elicits selective, unconditional responses in neonates, Plos One, 2009 ; 4(10) : e7579
Klaus MH, Kennel JH. Care of the parents in ‘Care of the high-risk neonate’, 5th edition, W. B. Saunder’s Company: 2001; 195-222.
Klaus MH. Mother and infant: Early emotional ties. Pediatrics, 1998; 102: 1244–1246.
Makin JW, Porter RH. Attractiveness of lactating female’s breast odour to neonates. Child Development, 1989; 60: 803-10.
Matthiesen AS, Ransjö-Arvidson AB, Nissen E et al. Postpartum maternal oxytocin release by newborns: Effects of infant hand massage and sucking. Birth, 2001; 29: 13-19.
Mohrbacher N, Stock J. Breastfeeding Answer Book. La Leche League International, Third edition, Schaumburg, Illinois, 2003
Righard L, Alade MO. Effect of delivery room routines on success of first breastfeed. Lancet, 1990; 336 (8723): 1105-7.
Salk L. Mother’s heart beat as an imprinting stimulus. Transact New York Academy of Sciences, 1962; 24: 753-63.
Salk L. The effects of the normal heart beat sound on the behaviour of the newborn infant: implications for mental health. World Mental Health, 1960; 12: 168-75.
Varendi H, Porter RH, Winberg J. Attractiveness of amniotic fluid odour: Evidence of prenatal olfactory learning? ACTA PAEDIATRICA, 1996; 85: 1223-7.
Varendi H, Porter RH, Winberg J. Does the newborn baby find the nipple by smell? Lancet, 1994; 344 (8928): 989-90.
Varendi H, Porter RH. Breast odour as the only maternal stimulus elicits crawling towards the odour source. Acta Paediatrica, 2001; 90 (4): 372-75.
Widström AM, Ransjo-Arvidson AB, Christensson K et al. Gastric suction in healthy newborn infants: Effects on circulation and developing feeding behaviour. Acta Paediatrica Scandinavica, 1987; 76:566-572.
Widstrom AM, Thingstrom-Paulsson J. The position of the tongue during rooting reflexes elicited in newborn infants before the first suckle, Acta Paediatr, 1993; 82: 281-283.
Winberg J, Porter RH. Olfaction and human neonatal behaviour: clinical implications. Acta Paediatrica, 1998; 87(1):6-10.
