Znieczulenie zewn?trzoponowe
Znieczulenie zewn?trzoponowe
Od 1 lipca 2015 roku na podstawie zarz?dzenia Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia znieczulenie zewn?trzoponowe do porodu (zzo) jest w Polsce refundowane.
Mija 50 lat od czasu, gdy po raz pierwszy udokumentowano jego u?ycie i obecnie jest to najcz??ciej stosowana na ?wiecie metoda farmakologicznego ?agodzenia bólu porodowego. Uznawana jest za „z?oty standard” i wykorzystywana przez 20-60% rodz?cych w krajach rozwini?tych (Gizzo et al., 2014, Jones et al., 2012, Hincz et al. 2014). W Holandii jej u?ycie potroi?o si? w ci?gu ostatnich 10 lat (Wassen et al. 2014). Dla wielu kobiet poród bez mo?liwo?ci skorzystania ze znieczulenia zewn?trzoponowego wydaje si? wr?cz niemo?liwy do przej?cia.
W Polsce, wed?ug bada? Furmanika z 2009 roku, znieczulenie zewn?trzoponowe stosowane jest w 55% szpitali, przy czym jedynie 20% placówek oferuje t? us?ug? nieodp?atnie i przez ca?? dob? (Furmanik, 2013).
Lekarze, po?o?ne, dzia?acze na rzecz poprawy jako?ci opieki oko?oporodowej jak i same kobiety ró?ni? si? w podej?ciu do rozumienia potrzeby odczuwania bólu i jego znaczenia dla ca?ego procesu porodowego. Medycyna, dla której wyzwaniem jest zwalczanie bólu w chorobie, d??y równie? do jego skutecznej eliminacji w porodzie. Jak pisze Moir: “Narodziny dziecka w ramionach ?wiadomej i wolnej od bólu matki s? jednym z najbardziej ekscytuj?cych i nagradzaj?cych momentów w medycynie”(Moir, 1979). Zwolennicy naturalnego porodu, doceniaj?c znaczenie i rol? bólu porodowego, stawiaj? bardziej na ?agodzenie go w oparciu o metody niefarmakologicze.
Niektórzy autorzy zauwa?aj?, ?e odczuwanie silnego bólu porodowego zwi?zanego z wysokim st??eniem hormonów stresu mo?e by? czynnikiem ryzyka wyst?pienia depresji poporodowej, a silny ból porodowy mo?e prowadzi? do wyst?pienia zespo?u PTSD (Hiltunen et al. 2004, Soet et al. 2003). Znieczulenie zewn?trzoponowe nie tylko zmniejsza odczucia bólowe, ale przynosi równie? korzy?ci fizjologiczne matce i tym samym, po?rednio, dziecku. Uwa?a si?, ?e zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego obni?a poziom katecholamin we krwi matki, wp?ywa pozytywnie na matczyny uk?ad kr??enia, uk?ad oddechowy, powoduje lepszy przep?yw ?o?yskowo-maciczny i stan kwasowo-zasadowy p?odu (Jouppila et al. 1976; Lederman et al. 1985; Levinson et al. 1974; Shnider .et al. 1983; Gupta et al. 2006).
Zastosowanie znieczulenia u rodz?cej mo?e by? korzystne równie? dla osób towarzysz?cych jej w porodzie. Badanie zespo?u Capogna pokaza?o, ?e ojcowie, którzy towarzyszyli rodz?cym partnerkom korzystaj?cym ze znieczulenia czuli si? trzy razy bardziej pomocni i zaanga?owani w poród, oraz odczuwali mniej stresu i l?ku, ni? ci, których partnerki rodzi?y bez znieczulenia (Capogna et al. 2007).
Skuteczno?? znieczulenia zewn?trzoponowego
Skuteczno?? znieczulenia zale?y od u?ytych leków i wielko?ci dawek, obserwuje si? tak?e osobnicze ró?nice w radzeniu sobie z bólem (Dostbil et al. 2014). D??y si? do uzyskania odpowiedniego dzia?ania przeciwbólowego przy jednoczesnej redukcji dzia?a? niepo??danych, dzi?ki czemu rodz?ca mo?e zachowa? mobilno?? (tzw. walking epidural). Kolejnym udoskonaleniem tego rodzaju analgezji ma by? wykorzystanie ultrasonografii (USG) do identyfikacji przestrzeni zewn?trzoponowej u?atwiaj?ce prawid?owe umieszczenie cewnika do poda?y leku (Reena et al. 2014). Badanie Furmanika pokazuje, ?e w Polsce 18% oddzia?ów stosuj?cych znieczulenie zewn?trzoponowe podaje wysokie dawki, które mog? doprowadzi? do blokady motorycznej (Furmanik, 2013).
Znieczulenie zewn?trzoponowe jest obecnie uznawane za najbardziej skuteczn? metod? ?agodzenia bólu porodowego. W badaniu z 2003 roku udzia? wzi??y 992 pierworódki losowo przydzielone do grupy znieczulenia zewn?trzoponowego lub grupy korzystaj?cej ze wsparcia po?o?nej (mog?y korzysta? z domi??niowych iniekcji petydyny, nadtlenku azotu, niefarmakologicznych metod ?agodzenia bólu). Mediana odczu? bólowych w obu grupach przed interwencj? wynosi?a 85 (w skali od 0 do 100, gdzie maksimum okre?lane jest jako niewyobra?alny ból). W grupie rodz?cych, które otrzyma?y znieczulenie, mediana obni?y?a si? do 27, a w grupie wsparcia po?o?nych jedynie do 75 (Dickinson et al. 2003). W innej metaanalizie rodz?ce okre?la?y odczucia bólowe na skali wzrokowo-analogowej (VAS - Visual Analogue Scale) od 0 do 10 (10 oznacza?o najsilniejszy ból). Przed interwencj? ?redni wynik wynosi? 9, nast?pnie jedna grupa otrzyma?a znieczulenie zewn?trzoponowe i w grupie tej wynik obni?y? si? do 2, a druga grupa otrzyma?a do?ylnie petydyn? i uzyska?a wynik 4 (Sharma et al.2004).
Przegl?d systematyczny wykaza?, ?e znieczulenie zewn?trzoponowe przynosi wi?ksz? ulg? w redukcji bólu porodowego ni? opiaty (Anim-Somuah et al.2011).
W obszernym badaniu prospektywnym Lindholm i Hidingsson same kobiety uzna?y zzo jako najbardziej skuteczn? metod? ?agodzenia bólu. Rodz?ce, które wybiera?y znieczulenie zewn?trzoponowe mia?y 2 do 4 razy cz??ciej pozytywne do?wiadczenie porodowe (Lindholm, Hildingsson , 2015).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na matk? i dziecko
Znieczulenie zewn?trzoponowe powinno by? stosowane jedynie w sytuacji braku przeciwwskaza? zarówno ze strony po?o?ników jak i anestezjologów. Istotny jest równie? stopie? zaawansowania porodu. Nie uwzgl?dnienie przeciwwskaza?, za?o?enie znieczulenia zbyt wcze?nie lub zbyt pó?no wi??e si? z okre?lonymi konsekwencjami. Powik?ania mog? si? równie? pojawi? zarówno u dziecka jak i u matki pomimo zachowania w?a?ciwych warunków i zasad znieczulenia. Rodzaj podawanych leków podczas znieczulenia wi??e si? z odmiennym ryzykiem powik?a?, np. kobiety, które otrzymuj? ropiwakain? i fentanyl rzadziej do?wiadczaj? blokady motorycznej ni? te, które dostaj? bupiwakain? i fentanyl (Guo et al. 2015). W 10% porodów znieczulanych zewn?trzoponowo odnotowano niereaktywny zapis cz?sto?ci serca p?odu, cz??ciej obserwowano deceleracje zmienne i pó?ne (Nielsen et al. 1996, Hincz et al. 2014).
W ci?gu 40 lat bada? nad znieczuleniem zewn?trzoponowym formu?owano ró?ne wnioski, a wyniki obserwacji nie by?y jednoznaczne. Mo?na jednak, na podstawie dost?pnych dotychczas bada? wymieni? nast?puj?ce zale?no?ci:
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na ryzyko operacyjnego uko?czenia porodu. Obecnie wi?kszo?? bada? pokazuje, ?e zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego nie wi??e si? ze wzrostem odsetka ci?? cesarskich (Anim-Somuah et al. 2005; Cambic at al. 2010; Wassen et al. 2014). Dotyczy to równie? sytuacji, gdy znieczulenie zak?adane jest rodz?cej na pocz?tku porodu, przy rozwarciu szyjki macicy mniejszym ni? 4 cm. Trzy randomizowane kontrolowane badania nie wykaza?y wzrostu odsetka cc, przy wczesnym podaniu znieczulenia zarówno podczas spontanicznych jak i indukowanych porodów (Wong et al. 2005; Ohel et al. 2006; Wong et al. 2009). Niektórzy dowodz? nawet, ?e zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego mo?e chroni? przed operacyjnym uko?czeniem porodu (O'Hana et al. 2008; Indraccolo et al. 2012, Hung et al. 2015).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na wzrost liczby porodów zabiegowych. Wyniki bada? nie s? jednoznaczne. Zak?ada si?, ?e podanie znieczulenia w ko?cowej fazie II okresu porodu powoduje brak wspó?dzia?ania z rodz?c?, brak odczuwania skurczów partych i tym samym brak efektywnego parcia, skutkuj?cy instrumentalnym zako?czeniem porodu (Ehc et al. 2004; Halpern et al. 2004; Anwar S et al. 2015; Cambic et al. 2010; Rimaitis et al. 2015, 24. Torvaldsen, Roberts, 2012). Wyniki polskiego zespo?u badaczy pokazuj?, ?e znieczulenie zewn?trzoponowe porodu jest niezale?nym, istotnym czynnikiem ryzyka zabiegowego uko?czenia porodu w?ród wieloródek (Hincz et al. 2014). W aktualnym badaniu retrospektywnym opublikowanym w tym roku, zastosowanie analgezji zewn?trzoponowej by?o istotnym czynnikiem ryzyka porodu zabiegowego zarówno u pierworódek jak i wieloródek (Hung et al. 2015). W innym badaniu zaobserwowano wi?ksze ryzyko porodu zabiegowego po u?yciu zzo porównaniu z zastosowaniem opiatów (Anim-Somuah et al.2011).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na poziom hormonów porodowych. Leki podawane w trakcie znieczulenia zatrzymuj? wyrzut endogennej oksytocyny, lub hamuj? wzrost jej poziomu w trakcie porodu (Rahm et al. 2002; Goodfellow et al. 1983). Anestetyki podawane zewn?trzoponowo znosz? pik oksytocynowy, pojawiaj?cy si? przy urodzeniu dziecka, przyspieszaj?cy i wzmacniaj?cy ostatnie skurcze, odpowiadaj?cy za proces „zakochania si? matki w dziecku”. Obni?ony jest te? poziom prostaglandyny F2 alfa i poziom b-endorfin (Behrens et al. 1993, Brinsmead et al. 1985; Bacigalupo et al. 1990).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na czas trwania I okresu porodu. Wyniki bada? nie s? jednoznaczne. Niektóre badania pokazuj?, ?e zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego wp?ywa na wyd?u?enie I okresu porodu, inne neguj? tak? zale?no?? (Anim-Somuah et al. 2011, Rimaitis et al. 2015).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na czas trwania II okresu porodu. Wykazano natomiast zwi?zek zastosowania znieczulenia zewn?trzoponowego z przed?u?onym czasem trwania II okresu porodu (Ehc et al. 2004; Halpern et al. 2004; Anwar S et al. 2015; Cambic et al. 2010; Rimaitis et al. 2015).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na poda? oksytocyny. Zastosowanie znieczulenia wi?za?o si? z cz?stszym stosowaniem oksytocyny w celu przyspieszenia porodu (Ehc et al. 2004; Halpern et al. 2004). Poziom indukcji porodu by? statystycznie znacz?co wy?szy w grupie kobiet, które otrzyma?y zzo (Rimaitis et al. 2015).
W?ród opisywanych dzia?a? negatywnych zwi?zanych z zastosowaniem znieczulenia zewn?trzoponowego wymienia si?: zatrzymanie moczu w przypadku zastosowania wysokich dawek znieczulenia (Wilson et al. 2009), niedoci?nienie u 80% rodz?cych (Hawkins et al. 2010, Anim-Somuah et al. 2011), gor?czk? (Goetzl et al. 2007, Anim-Somuah et al. 2011) i zwi?kszone ryzyko wyst?pienia blokady motorycznej (Anim-Somuah et al. 2011).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na wyst?pienie d?ugotrwa?ych bólów g?owy. Nie potwierdzono zwi?zku zastosowania znieczulenia zewn?trzoponowego z wyst?pieniem d?ugotrwa?ego bólu g?owy. Jednak?e 70% rodz?cych, u których dosz?o do przebicia opony twardej w trakcie zak?adania znieczulenia cierpia?o z powodu bólu g?owy (Ayad et al. 2003.). Zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego nie wi??e si? z bólem pleców wyst?puj?cym w pó?niejszym okresie po porodzie (Howell et al. 2002) Nie zaobserwowano te? zwi?zku zzo z wyst?pieniem nudno?ci i wymiotów u rodz?cych (Anim-Somuah et al. 2011).
Z wyników przegl?du systematycznego obejmuj?cego 1,37 miliona kobiet wynika, ?e ryzyko wyst?pienia krwiaka i ropnia zewn?trzoponowego wynosi 1:168 tysi?cy kobiet i 1:145 tysi?cy kobiet, trwa?ego urazu neurologicznego 1:240 tysi?cy kobiet, a ryzyko przej?ciowego uszkodzenia neurologicznego 1:6700 kobiet (Ruppen et al. 2006).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na powodzenie w karmieniu piersi?
Trudno jest jednoznacznie okre?li? wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na inicjacj? i powodzenie w karmieniu piersi? ze wzgl?du na spo?eczne i medyczne zmienne wp?ywaj?ce na te procesy. Bior?c jednak pod uwag?, ?e poród w analgezji wi??e si? ze zwi?kszon? poda?? oksytocyny z powodu zmniejszonego jej naturalnego wydzielania, zzo nie pozostaje bez wp?ywu na sukces w laktacji (Garcia-Fortea et al. 2014). Poda? p?ynów do?ylnych zwi?zana z nawodnieniem kobiet w trakcie porodu ze znieczuleniem powoduje obrzmienie gruczo?u piersiowego, co utrudnia noworodkowi uchwycenie brodawki sutkowej (Noel-Weiss et al. 2011). Inne badania nie potwierdzaj? wp?ywu znieczulenia zewn?trzoponowego na inicjacj? i d?ugo?? karmienia piersi? (Radzyminhski 2003, Wiklund et al. 2007, Wilson et al. 2010).
Wp?yw znieczulenia zewn?trzoponowego na wyniki punktacji Apgar. Nie ma jednoznacznych wyników co do ró?nic w punktacji Apgar u noworodków matek znieczulanych zewn?trzoponowo i matek rodz?cych bez znieczulenia. Uwa?a si?, ?e leki podawane matce w trakcie znieczulenia maj? wp?yw na noworodka, co wynika zarówno z ich przenikania przez ?o?ysko, jak i ze zmian fizjologicznych wywo?anych u matki (zmiany hormonalne, wzrost temperatury) (Reynolds,2010). W niektórych aktualnych badaniach zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego zwi?ksza?o ryzyko wyst?pienia ni?szych warto?ci w skali Apgar w 1 i 5 minucie, ni?szego pH krwi z t?tnicy p?powinowej oraz zwi?ksza?o potrzeb? resuscytacji i przyj?cia do oddzia?u Intensywnej Opieki Noworodka (Hincz et al. 2014, Törnell et al. 2015, Herrera-Gómez et al. 2015). Inne badania nie wykazuj? zmniejszonej punktacji Apgar u noworodków matek znieczulanych. (Nakamura et al. 2009; Caliskan et al. 2010; Mousa et al. 2012). U noworodków urodzonych przez matki z analgezj? stwierdzono wi?ksz? sk?onno?? do oddawania moczu w pó?niejszym okresie, ni? u noworodków matek rodz?cych bez znieczulenia (Shrestha et al. 2014). Nie wykazano ró?nic w punktowej ocenie neurologicznej i adaptacyjnej (NACS – The Neurologic and Adaptive Score) w 2 i 24 godziny po porodzie (Wang et al. 2014).
Zastosowanie u kobiety znieczulenia w trakcie porodu wi??e si? z konieczno?ci? obecno?ci na sali porodowej lekarza specjalisty w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii i wzmo?onego nadzoru ze strony lekarza po?o?nika, po?o?nych oraz dodatkowego monitorowania rodz?cej i p?odu. Po?o?na opiekuj?ca si? kobiet? powinna posiada? kompetencje w zakresie prowadzenia porodu obejmuj?cego analgezj? zewn?trzoponow?, potwierdzone za?wiadczeniem uko?czenia kursu specjalistycznego dla po?o?nych w zakresie analgezji porodowej i sprawowa? opiek? tylko nad jedn? rodz?c? w warunkach regionalnej analgezji porodu.
Stosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego zwi?ksza koszt procedury medycznej jak? jest poród. Refundacja powinna zwi?kszy? jej dost?pno?? dla kobiet, dla których b?dzie to najlepsze post?powanie przeciwbólowe. Refundacja nie oznacza pe?nej swobody w wyborze tej metody przez rodz?c?. Decyzj? o jej zastosowaniu podejmuje lekarz w przypadku braku spodziewanej skuteczno?ci zastosowanych metod niefarmakologicznych. Zastosowanie znieczulenia zewn?trzoponowego powinno by? poprzedzone udokumentowan? ocen? nat??enia bólu (skala NRS) oraz ?wiadom? zgod? rodz?cej. Po?o?ne nie powinny jednak rezygnowa? z zach?cania kobiet do korzystania z niefarmakologicznych metod ?agodzenia bólu. Dla niektórych po?o?nych za?o?enie znieczulenia zewn?trzoponowego i tym samym uzyskanie silnego efektu przeciwbólowego stanowi u?atwienie w pracy, dla innych jednak wi??e si? z dodatkowymi zadaniami i utrudnia wspó?prac? z rodz?c?. Wsparcie po?o?nej i m?dre pod??anie za potrzebami rodz?cych sprzyja zwi?kszaniu odsetka porodów naturalnych, a znieczulenie zewn?trzoponowe jest zewn?trzn? ingerencj?, która wp?ywa na naturalny przebieg narodzin.
dr n.med. Barbara Baranowska, po?o?na, embriolo?ka, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Bibliografia
Anim-Somuah M, Smyth R, Jones L. Epidural versus non-epidural or no analgesia in labor.Cochrane Database Syst Rev 2011. DOI:10.1002/14651858.CD000331.
Anwar MW, Ayaz A, Danish N, Ahmad S, Anwar S. Effect of epidural analgesia on labor and its outcomes, J Ayub Med Coll Abbottabad. 2015;27(1):146-150.
Ayad S, Demian Y, Narouze SN, Tetzlaff JE. Subarachnoid catheter placement after wet tap for analgesia in labor: influence on the risk of headache in obstetric patients. Reg Anesth Pain Med 2003;28: 512-515.
Bacigalupo G, Riese S, Rosendahl H, Saling E. Quantitative relationships between pain intensities during labor and beta-endorphin and cortisol concentrations in plasma. Decline of the hormone concentrations in the early postpartum period. J Perinat Med. 1990;18(4):289-296.
Behrens O, Goeschen K, Luck HJ, Fuchs AR. Effects of lumbar epidural analgesia on prostaglandin F2 alpha release and oxytocin secretion during labor. Prostaglandins. 1993;45(3):285-296.
Brinsmead M, Smith R, Singh B, Lewin T, Owens P. Peripartum concentrations of beta endorphin and cortisol and maternal mood states. Aust N Z J Obstet Gynaecol. 1985;25(3):194-197.
Caliskan E, Ozdamar D, Doger E, Cakiroglu Y, Kus A, Corakci A. Prospective case control comparison of fetal intrapartum oxygen saturations during epidural analgesia. Int J Obstet Anesth. 2010;19,77–81.
Cambic C, Wong C. Labour analgesia and obstetric outcomes. Br. J.Anaesth.2010;105 (suppl 1):i50-i60.
Capogna G, Camorcia M, Stirparo S. Expectant fathers’ experience during labor with or without epidural analgesia. Int J Obstet Anesth. 2007;16:110-115.
Dickinson JE, Paech MJ, McDonald SJ, Evans SF. Maternal satisfaction with childbirth and intrapartum analgesia in nulliparous labor. Aust N Z J Obstet Gynaecol. 2003;43:463-468.
Dostbil A, Celik M, Alici HA, Erdem AF, Aksoy M, Ahiskalioglu A. Maternal and neonatal effects of adding morphine to low-dose bupivacaine for epidural labor analgesia. Niger J Clin Pract. 2014;17(2):205-211.
Ehc L, Ath S. Rates of caesarean section and instrumental vaginal delivery in nulliparous women after low concentration epidural infusions or opioid analgesia: systematic review. BMJ 2004;328: 1410-1415.
Furmanik J. Labour epidural analgesia in Poland in 2009 - a survey. Anaesthesiol Intensive Ther. 2013;45(3):149-52.
Garcia-Fortea P, Gonzalez-Mesa E, Blasco M, Cazorla O, Delgado M, Gonzalez-Valenzuela MJ 2013, Oxytocin administered during labor and breastfeeding: A retrospective cohort study.J Matern Fetal Neonatal Med. 2014;27(15):1598-1603.
GizzoS, Noventa M, Fagherazzi S, Lamparelli L, Ancona E, Di Gangi S, Saccardi C, D'Antona D, Nardelli GB. Update on best available options in obstetrics anaesthesia: perinatal outcomes, side effects and maternal satisfaction. Fifteen years systematic literature review. Arch Gynecol Obstet. 2014;290(1):21-34.
Goetzl L, Rivers J, Zighelboim I, Wali A, Badell M, Suresh MS. Intrapartum epidural analgesia and maternal temperature regulation. Obstet Gynecol. 2007;109:687- 90.
Goodfellow CF, Hull MG, Swaab DF, Dogterom J, Buijs RM. Oxytocin deficiency at delivery with epidural analgesia. Br J Obstet Gynaecol. 1983;90(3):214-219.
Guo S, Li B, Gao C, Tian Y. Epidural analgesia with bupivacaine and fentanyl versus ropivacaine and fentanyl for pain relief in labor: a meta-analysis. Medicine. 2015;94(23):e880.
Gupta S, Kumar A, Singhal H. Acute pain- labour analgesia. Indian J Anaesth. 2006;50:363–369.
Halpern SH, Muir H, Breen TW, et al. A multicenter randomized controlled trial comparing patient-controlled epidural with intravenous analgesia for pain relief in labor. Anesth Analg 2004;99:1532-1538.
Hawkins JL, Epidural Analgesia for Labor and Delivery. N Engl J Med. 2010;362:1503-1510.
Herrera-Gómez A, García-Martínez O, Ramos-Torrecillas J, DeLuna-Bertos E, Ruiz C, Ocaña-Peinado F. Retrospective study of the association between epidural analgesia during labour and complications for the newborn, Midwifery 2015;31:613–616.
Hiltunen P, Raudaskoski T, Ebeling H, Moilanen I. Does pain relief during delivery decrease the risk of postnatal depression? Acta Obstet Gynecol Scand 2004; 83:257-261.
Hincz P, Podciechowskil L, Grzesiak M, Horzelski W, Wilczynski J. Epidural analgesia during labor: a retrospective cohort study on its effects on labour, delivery and neonatal outcome. Ginekol Pol. 2014;85(12):923-928.
Howell CJ, Dean T, Lucking L, Dziedzic K, Jones PW, Johanson RB. Randomised study of long term outcome after epidural versus non-epidural analgesia during labour. BMJ 2002;325:357-60.
Hung TH, Hsieh TT, Liu HP. Differential effects of epidural analgesia on modes of delivery and perinatal outcomes between nulliparous and multiparous women: a retrospective cohort study. PLoS ONE. 2015; 10(3):e0120907.
Indraccolo U, Ripanelli A, Di Iorio R, Indraccolo SR. Effect of epidural analgesia on labor times and mode of delivery: a prospective study. Clin Exp Obstet Gynecol. 2012;39: 310–313.
Jones L, Othman M, Dowswell T, Alfirevic Z, Gates S, Newburn M, Jordan S, Lavender T, Neilson JP. Pain management for women in labour: an overview of systematic reviews. Cochrane Database Syst Rev. 2012;14;3:CD009234.
Jouppila R, Hollmen A. The effect of segmental epidural analgesia on maternal and foetal acid–base balance, lactate, serum potassium and creatine phosphokinase during labour. Acta Anaesthesiol Scand. 1976;20:259–268.
Lederman RP, Lederman E, Work B, McCann D. Anxiety and epinephrine in multiparous labor: relationship to duration of labor and fetal heart rate pattern. Am J Obstet Gynecol. 1985;153:870–877.
Levinson G, Shnider SM, deLorimier AA, Steffenson JL. Effects of maternal hyperventilation on uterine blood flow and fetal oxygenation and acid–base status. Anesthesiology. 1974;40:340–347.
Lindholm A,Hildingsson I. Women's preferences and received pain relief in childbirth – A prospective longitudinal study in a northern region of Sweden. Sex Reprod Healthc. 2015;6(2):74-81.
Moir DD. Extradural analgesia for caesarean section. Br J Anaesth 1979; 51(2):79-80.
Mousa WF, Al-Metwalli R, Mostafa M. Epidural analgesia during labor vs no analgesia: a comparative study. Saudi J Anaesth. 2012;6,36–40.
Nakamura G, Ganem,E.M.,Rugolo,L.M.,Castiglia,Y.M.. Effects on mother and fetus of epidural and combined spinal-epidural techniques for labor analgesia. Rev Assoc Méd Bras. 2009;55,405–409.
Nielsen PE, Erickson JR, Abouleish EI, Perriatt S, Sheppard C. Fetal heart rate changes after intrathecal sufentanil or epidural bupivacaine for labor analgesia: incidence and clinical significance. Anesth Analg. 1996;83:742-746.
Noel-Weiss J, Woodened AK, Peterson WE, Gibb W, Groll DL. An observational study of associations among maternal fluids during parturition, neonatal output, and breastfed newborn.International Breastfeeding Journal.2011;6:9.
O'Hana HP, Levy A, Rozen A, Greemberg L, Shapira Y, Sheiner E. The effect of epidural analgesia on labor progress and outcome in nulliparous women. J Matern Fetal Neonatal Med. 2008;21: 517–521.
Ohel G, Gonen R, Vaida S, Barak S, Gaitini L. Early versus late initiation of epidural analgesia in labor: does it increase the risk of cesarean section? A randomized trial. Am J Obstet Gynecol. 2006; 194:600-605.
Radzyminhski S. The effect of ultra low dose epidural analgesia on newborn breastfeeding behavior. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2003;32:322-331.
Rahm VA, Hallgren A, Högberg H, Hurtig I, Odlind V. Plasma oxytocin levels in women during labor with or without epidural analgesia: a prospective study. Acta Obstet Gynecol Scand. 2002;81(11):1033-1039.
Reena A, Bandyopadhyay KH, Afzal M, Mishra AK, Paul A. Labor epidural analgesia: Past, present and future. Indian J Pain. 2014;28:71-81.
Reynolds F. The effects of maternal labour analgesia on the fetus. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2010;24(3):289-302.
Rimaitis K, Klimenko O, Rimaitis M, Mork?nait? A, Macas A. Original Research Article: Labor epidural analgesia and the incidence of instrumental assisted delivery. Medicina. 2015;51(2):76-80.
Ruppen W, Derry S, McQuay H, Moore RA. Incidence of epidural hematoma, infection and neurologic injury in obstetric patients with epidural analgesia/anesthesia. Anesthesiology 2006;105:394-399.
Sharma SK, McIntire DD, Wiley J, Leveno KJ. Labor analgesia and cesarean delivery: an individual patient meta-analysis of nulliparous women. Anesthesiology. 2004;100:142-148.
Shnider SM, Abboud T, Artal R, Henriksen EH, Stefani SJ, Levinson G. Maternal catecholamines decrease during labor after lumbar epidural analgesia. Am J Obstet Gynecol. 1983;147:13–15.
Shrestha B, Devgan A Sharma M. Effects of maternal epidural analgesia on the neonate – a prospective cohort study. Italian Journal of Pediatrics. 2014,40:99
Soet JE, Brack GA, Dilorio C. Prevalence and predictors of women’s experience of psychological trauma during childbirth. Birth. 2003;30:36-46.
Törnell S, Ekéus C, Hultin M, Håkansson S, Thunberg J, Högberg U. Low Apgar score, neonatal encephalopathy and epidural analgesia during labour: a Swedish registry-based study. Acta Anaesthesiol Scand. 2015;59(4):486-495.
Torvaldsen S, Roberts CL. No increased risk of caesarean or instrumental delivery for nulliparous women who have epidural analgesia early in (term) labour. Evid Based Med. 2012, 17(1):21-22.
Wang K, Cao L, Deng Q, Sun LQ, Gu TY, Song J, Qi DY. The effects of epidural/spinal opioids in labour analgesia on neonatal outcomes: a meta-analysis of randomized controlled trials. Can J Anaesth. 2014;61(8):695-709.
Wassen MM, Hukkelhoven CW, Scheepers HC, Smits LJ, Nijhuis JG, Roumen FJ. Epidural analgesia and operative delivery: a ten-year population-based cohort study in The Netherlands. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2014;183:125-131.
Wiklund I, Norman M, Uvnas-Moberg K, Ransjo-Arvidson AB, Andolf E. Epidural analgesia: breastfeeding success and related factors. Midwifery 2007;25:e31-e38.
Wilson MJ, MacArthur C, Copper GM, Bick D, Moore PA, Shennan A. COMET study group UK: Epidural analgesia & breast feeding: a randomized controlled trial of epidural techniques with & without fentanyl and a non-epidural comparison group. Anesthesia. 2010;65:145-153.
Wilson MJ, Macarthur C, Shennan A. Urinary catheterization in labour with high-dose vs mobile epidural analgesia: a randomized controlled trial. Br J Anaesth. 2009;102:97-103.
Wong CA, McCarthy RJ, Sullivan JT, Scavone BM, Gerber SE, Yaghmour EA. Early compared with late neuraxial analgesia in nulliparous labor induction: a randomized controlled trial. Obstet Gynecol. 2009;113:1066-1074.
Wong CA, Scavone BM, Peaceman AM. The risk of cesarean delivery with neuraxial analgesia given early versus late in labor. N Engl J Med. 2005;352: 655-665.
Projekt realizowany w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego z Funduszy EOG
