Oksytocyna, jakiej nie znamy
Oksytocyna, jakiej nie znamy
Czy gdyby mo?na by?o aplikowa? oksytocyn?, dzia?aj?c? dok?adnie tak jak endogenny hormon, by?o by mniej aktów przemocy i l?ku na ?wiecie? Ca?kiem mo?liwe. Hormon ten powoduje u ludzi wzrost zaufania, ciekawo?ci i ?yczliwo?ci zamiast strachu i gniewu. Odkryty zosta? w 1906 roku przez Henrego Dale’a i w tamtym czasie wiedza o nim ogranicza?a si? jedynie do jego naskurczowego dzia?ania na mi?sie? macicy (jego nazwa pochodzi z j?zyka greckiego i jest po??czeniem dwóch s?ów „szybko” i „narodziny”). Z czasem potwierdzono udzia? oksytocyny w mechanizmie wydzielania mleka podczas laktacji. (Uvnäs-Moberg et al. 2015).
Oksytocyna wp?ywa na psychik? i interakcje spo?eczne
W ostatnich latach wiele bada? dostarczy?o nam dowodów, ?e jest to równie? hormon maj?cy ogromny wp?yw na psychik? i zachowania ludzkie, a dzi?ki licznym pracom zespo?u Kristin Uvnäs-Moberg mo?emy przypisa? mu równie? rol? w wa?nych dla organizmu cz?owieka reakcjach spokoju i relacji, b?d?cych przeciwie?stwem reakcji walki i ucieczki. (Uvnäs-Moberg, 2003). Obecnie badania nad cudownym dzia?aniem oksytocyny prowadzone s? w wielu dziedzinach nauki, pocz?wszy od po?o?nictwa, a ko?cz?c na badaniach nad biznesem.
Wp?yw oksytocyny na wzrost jako?ci interakcji spo?ecznych, odczucie relaksu, spokoju i dobrego samopoczucia ma zastosowanie w psychiatrii. Jest nadziej? na redukcj? stanów l?kowych, stresu czy walk? z na?ogami. Nowe badania pokazuj?, ?e oksytocyna mo?e by? równie? uwalniana przez stymulacj? zmys?u w?chu, przez pewne rodzaje d?wi?ku i ?wiat?a, a nawet dzi?ki mechanizmom psychologicznym. T?umaczy?oby to na przyk?ad pozytywny wp?yw osoby towarzysz?cej na przebieg procesu narodzin.
Dzia?anie biochemiczne oksytocyny
Oksytocyna jest cyklicznym nonapeptydem wytwarzanym w j?drze przykomorowym (PVN) i nadwzrokowym podwzgórza (SON), przekazywana jest do tylnego p?ata przysadki, gdzie jest magazynowana (Uvnäs-Moberg, 1998).
Liczba receptorów oksytocyny i ich w?a?ciwo?ci wi???ce maj? równie? zasadnicze znaczenie dla jej dzia?ania. Wa?n? rol? odgrywaj? steroidy p?ciowe i glukokortykoidy, poniewa? posiadaj? one zdolno?? do wp?ywania na ekspresj? receptorów oksytocyny, jak i wi?zania jej przez receptory w mózgu (Schumacher et al., 1993, Pfaff et al., 1999). Oksytocyna jest metabolizowana i rozpada si? na mniejsze fragmenty cykliczne i liniowe (de Wied et al., 1987). U ludzi istniej? ró?ne warianty genu koduj?cego receptory oksytocyny. Badania pokazuj?, ?e niektóre z nich s? zwi?zane z odmiennymi mo?liwo?ciami rozpoznawania wyrazu twarzy, a inne s? bardziej powszechne u osób ze schizofreni? i autyzmem (Kumsta, Heinrichs, 2013, Montag et al, 2013;. Yamasue, 2013).
Czas pó?trwania oksytocyny wynosi u ludzi 30 min (De Groot et al., 1995). Wydzielanie tego hormonu mo?e by? stymulowane przez estrogeny oraz podczas stymulacji zmys?owej w trakcie wykonywania ró?nych czynno?ci. Oksytocyna wydziela si? w odpowiedzi na mi?e do?wiadczenia, kiedy widzimy, s?yszymy, czujemy, a nawet my?limy o kim?, kogo kochamy (Uvnäs-Moberg, 1998; Uvnäs-Moberg et al., 2005). Jej poziom wzrasta podczas aktywacji nerwów somatosensorycznych, które przewodz? przyjemne odczucia np. podczas delikatnego dotyku, g?askania (Uvnäs-Moberg, Petersson, 2010).Oksytocyna posiada równie? zdolno?? do stymulowania w?asnego wydzielania. Przede wszystkim jednak uwalniana jest w du?ej ilo?ci podczas porodu, karmienia piersi? i podczas stosunku seksualnego. Dawniej uwa?ano, ?e oksytocyna uwalnia si? jedynie podczas interakcji mi?dzy matk? a dzieckiem. Obecnie nie ma w?tpliwo?ci, ?e wzrost jej poziomu mo?e te? nast?pi? podczas pozytywnych relacji osób doros?ych, a nawet kontaktu cz?owieka ze zwierz?ciem (szczególnie z psami).(Light et al., 2005. Odendaal, Meintjes, 2003; Miller et al., 2009; Handlin et al., 2011).
Oksytocyna jako reduktor stresu
Oksytocyna redukuje stres i dzia?a przeciwl?kowo. Pobudza wzrost i procesy zdrowienia organizmu. Podawanie oksytocyny w sposób ci?g?y wywo?uje d?ugotrwa?e efekty gdy? wp?ywa na wydzielanie innych neurotransmiterów. Jej cykliczne podskórne iniekcje lub poda? do komór mózgowych powoduj? zmniejszenie ci?nienia krwi, poziomu kortyzolu i obni?enie progu bólu. Oddzia?uje równie? na wydzielanie hormonów ?o??dkowo-jelitowych. Poziom insuliny zwi?ksza si? w okresie do kilku tygodni po podaniu ostatniej dawki oksytocyny (Petersson et al., 2005b). Wielokrotne podawanie oksytocyny zwi?ksza tempo uczenia si? i gojenie si? ran (Petersson et al, 1998; Uvnas - Moberg et al, 2000). Dodatkowo wp?yw tego hormonu na dobre samopoczucie mo?na wynika? z:
- stymulacji uwalniania dopaminy w j?drze pó?le??cym (Insel, 2003),
- dzia?ania na j?dro migda?owate co powoduje wzrost interakcji spo?ecznych i obni?enie niepokoju (Amico et al., 2004),
- dzia?ania na osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) co wp?ywa na obni?enie reakcji stresowej (Petersson et al., 1999; Neumann, 2002)
- zmniejszenia noradrenergicznego uwalniania w miejscu sinawym i j?drze pasma samotnego (Petersson et al., 2005a).
- obni?enia wra?liwo?ci na ból poprzez zwi?kszenie aktywno?ci opioidergicznej w istocie szarej oko?owodoci?gowej (Lund et al., 2002).
- modulowania aktywno?ci serotoninergicznej (Yoshida et al., 2009).
U ludzi podawanie donosowe oksytocyny stymuluje pewne aspekty interakcji spo?ecznych, np. zwi?ksza zaufanie i zdolno?? do interpretowania wskazówek mowy cia?a, takich jak wyraz twarzy, ton g?osu (Hollander et al., 2007, Domes et al., 2007, Kosfeld et al., 2005). Powoduje te? dobre samopoczucie (Ohlsson et al., 2005). Wykazano, ?e oksytocyna ma dzia?anie przeciwdepresyjne i mo?e ?agodzi? objawy schizofrenii, autyzmu i zespo?u Aspergera (Scantamburlo et al., 2014, Aoki et al., 2014; Pedersen et al., 2011, Domes et al., 2014). Badania wykaza?y równie? jej pomocne dzia?anie w wychodzeniu z na?ogu alkoholowego (Pedersen et al., 2013).
Hormon mi?o?ci
Oksytocyna to hormon, który towarzyszy nam w najwa?niejszych i najpi?kniejszych momentach ?ycia, ale tak?e codziennych mi?ych do?wiadczeniach. Jest odpowiedzialny za przyjemno?? jak? odczuwamy podczas fizycznej mi?o?ci, szczytowania, t?umaczy równie? dlaczego wolimy je?? w towarzystwie ni? spo?ywa? posi?ki w samotno?ci (Ohlsson et al., 2002). Wspólne spo?ywanie posi?ków uwalnia oksytocyn? przez aktywacj? w?ókien aferentnych nerwu b??dnego. Jej wydzielanie w mózgu w odpowiedzi na stymulacj? sensoryczn?, przyczynia si? ka?dego dnia do poprawy naszego samopoczucia i zdolno?ci odpr??enia. Podczas stosunku p?ciowego oksytocyna wydziela si? u obu p?ci (Carmichael et al., 1987). Zak?ada si? nawet, ?e nadmierne spo?ywanie pokarmów czy intensywna aktywno?? seksualna jest prób? podniesienia sobie poziomu oksytocyny w okresach wzmo?onego stresu czy napi?cia lub jako rekompensata braku dobrych relacji mi?dzyludzkich (Uvnas-Moberg et al., 2015).
Poród i karmienie piersi?
W trakcie porodu pulsacyjne uwalnianie oksytocyny jest zwi?zane z wysokim poziomem stresu i kortyzolu, co prowadzi do podwy?szonego ci?nienia t?tniczego u rodz?cej. Natomiast w czasie karmienia poziom kortyzolu i ci?nienia krwi obni?a si? (Nissen et al., 1996; Uvnas - Moberg, 1996; Handlin et al., 2009). Badania pokazuj?, ?e matki, które karmi? piersi? przez kilka tygodni maj? ni?sze ci?nienie krwi zarówno skurczowe jak i rozkurczowe, oraz mniejsz? reaktywno?? na sytuacje stresuj?ce ni? kobiety w tym samym wieku, nie b?d?ce w ci??y lub karmi?ce sztucznie (Jonas et al., 2008b). S? one równie? spokojniejsze i bardziej sk?onne do kontaktów spo?ecznych (Nissen et al., 1998; Jonas et al., 2008a). Podejrzewa si? wi?c, ?e w?a?nie to d?ugofalowe dzia?anie antystresowe oksytocyny chroni kobiety które karmi?y kilkoro dzieci przez par? lat przed chorobami uk?adu kr??enia i cukrzyc? typu 2 (Lee et al., 2005; Stuebe et al., 2005).
Oksytocyna wydziela si? podczas kontaktu cia?o do cia?a (STS) mi?dzy matk? a noworodkiem (Matthiesen et al., 2001). STS powoduje wzrost wokalizacji i interakcji dotykowej mi?dzy matk? a dzieckiem (Velandia et al., 2012). Matka przytulaj?ca i karmi?ca piersi? dziecko staje si? spokojniejsza, rozlu?niona i uruchamia swe zachowania opieku?cze wzgl?dem dziecka (Uvnas-Moberg, 1996). Oksytocyna wydzielana w trakcie karmienia wywo?uje równie? u matek odczucie senno?ci, dzi?ki czemu mog? one bardziej wypoczywa? i spa? wraz z dzieckiem we wczesnym okresie poporodowym. Tak wi?c s? to optymalne warunki do karmienia piersi?, zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Ogromnie wa?ne jest, ?e wydzielana oksytocyna matki oraz ciep?o jej cia?a, daj? dziecku komfort termiczny i ukojenie, zapewniaj?c ?agodne przej?cie do ?ycia poza?onowego.
Dzia?anie oksytocyny u noworodka
U noworodka w trakcie kontaktu cia?o do cia?a równie? wydziela si? oksytocyna i to ona odpowiada za wzrost interakcji spo?ecznych i ma pozytywny wp?yw na zachowanie dziecka np. na zmniejszenie ilo?ci p?aczu, uspokojenie, zwi?kszenie zachowa? sprzyjaj?cych karmieniu piersi? (np. breast crawling – czo?ganie do brodawki). U noworodka oksytocyna sprzyja stabilizacji metabolicznej: poziom kortyzolu obni?a si?, t?tno staje si? regularne, wzrasta ciep?ota cia?a (Widstrom et al., 1987; Christensson et al., 1995, Bystrova et al., 2003; Bergman et al., 2004; Uvnäs-Moberg, Prime, 2013). Oksytocyna wspomaga wytworzenie bezpiecznej wi?zi mi?dzy matk? a dzieckiem.
Oksytocyna ma wp?yw na d?ugo?? ?ycia
Czemu warto „zalewa? si?” oksytocyn? ka?dego dnia? Oksytocyna wydziela si? znacz?co cz??ciej u osób, które ?yj? w szcz??liwych zwi?zkach, opartych na mi?o?ci fizycznej i duchowej. Zapewnia im lepsze zdrowie wp?ywaj?c na obni?enie ci?nienia krwi i zmniejszaj?c ryzyko wyst?pienia chorób uk?adu krwiono?nego, oraz chorób infekcyjnych, a tak?e niektórych rodzajów nowotworów. Osoby ?yj?ce w szcz??liwych zwi?zkach wygl?daj? m?odziej (Seeman, 1996; Uchino, Garvey, 1997; Christenfeld, Gerin, 2000; Blom et al., 2003; Danoff-Burg, Revenson, 2005). Oksytocyna sprzyja udanemu po?yciu seksualnemu, a nawet zap?odnieniu u?atwiaj?c ejakulacj? i transport komórki jajowej. Osoby, które maj? udany seks ?yj? d?u?ej i s? zdrowsze.(Brody, 2010).
Jako po?o?ne wspieraj?ce naturalny poród i karmienie piersi?, inwestujemy w zdrowie matek. Dbaj?c o rodz?ce, po?o?nice i noworodki stwarzamy warunki do wydzielania du?ych ilo?ci oksytocyny, która wzmocni wi?? mi?dzy nimi i pozytywnie wp?ynie na ich samopoczucie i dobrostan. Oksytocyna to hormon mi?o?ci, na który zawsze b?dzie zapotrzebowanie.
dr n.med. Barbara Baranowska, po?o?na, embriolo?ka, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Pi?miennictwo
1. Amico J. A., Mantella R. C., Vollmer R. R., Li X. Anxiety and stress responses in female oxytocin deficient mice. J. Neuroendocrinol. 2004;16:319–324.
2. Aoki Y., Yahata N., Watanabe T., Takano Y., Kawakubo Y., Kuwabara H., et al. Oxytocin improves behavioural and neural deficits in inferring others’ social emotions in autism. Brain 2014;137:3073–3086.
3. Bergman N. J., Linley L. L., Fawcus S. R. Randomized controlled trial of skin-to-skin contact from birth versus conventional incubator for physiological stabilization in 1200- to 2199-gram newborns. Acta Paediatr. 2004;93:779–785.
4. Blom M., Janszky I., Balog P., Orth-Gomer K., Wamala S. P. Social relations in women with coronary heart disease: the effects of work and marital stress. J. Cardiovasc. Risk 2003;10:201–206.
5. Brody S. The relative health benefits of different sexual activities. J. Sex. Med. 2010;7:1336–1361.
6. Bystrova K., Widstrom A. M., Matthiesen A. S., Ransjo-Arvidson A. B., Welles-Nystrom B., Wassberg C., et al. Skin-to-skin contact may reduce negative consequences of “the stress of being born”: a study on temperature in newborn infants, subjected to different ward routines in St. Petersburg. Acta Paediatr. 2003;92:320–326
7. Carmichael M. S., Humbert R., Dixen J., Palmisano G., Greenleaf W., Davidson J. M. Plasma oxytocin increases in the human sexual response. J. Clin. Endocrinol. Metab. 1987;64:27–31.
8. Christenfeld N., Gerin W. Social support and cardiovascular reactivity. Biomed. Pharmacother. 2000;54:251–257.
9. Christensson K., Cabrera T., Christensson E., Uvnäs-Moberg K., Winberg J. Separation distress call in the human neonate in the absence of maternal body contact. Acta Paediatr. 1995;84:468–473.
10. Danoff-Burg S., Revenson T. A. Benefit-finding among patients with rheumatoid arthritis: positive effects on interpersonal relationships. J. Behav. Med. 2005;28:91–103.
11. De Groot A. N., Vree T. B., Hekster Y. A., Pesman G. J., Sweep F. C., Van Dongen P. J., et al. Bioavailability and pharmacokinetics of sublingual oxytocin in male volunteers. J. Pharm. Pharmacol. 1995;47:571–575.
12. de Wied D., Gaffori O., Burbach J. P., Kovacs G. L., Van Ree J. M. Structure activity relationship studies with C-terminal fragments of vasopressin and oxytocin on avoidance behaviors of rats. J. Pharmacol. Exp. Ther. 1987;241:268–274.
13. Domes G., Heinrichs M., Glascher J., Buchel C., Braus D. F., Herpertz S. C. Oxytocin attenuates amygdala responses to emotional faces regardless of valence. Biol. Psychiatry 2007;62:1187–1190.
14. Domes G., Kumbier E., Heinrichs M., Herpertz S. C. Oxytocin promotes facial emotion recognition and amygdala reactivity in adults with Asperger syndrome. Neuropsychopharmacology 2014;39:698–706.
15. Handlin L., Hydbring-Sandberg E., Nilsson A., Ejdebäck M., Jansson A., Uvnäs-Moberg K. Short-term interaction between dogs and their owners—effects on oxytocin, cortisol, insulin and heart rate—an exploratory study. Anthrozoos 2011;24:301–315
16. Handlin L., Jonas W., Petersson M., Ejdeback M., Ransjo-Arvidson A. B., Nissen E., et al. Effects of sucking and skin-to-skin contact on maternal ACTH and cortisol levels during the second day postpartum-influence of epidural analgesia and oxytocin in the perinatal period. Breastfeed. Med. 2009;4:207–220.
17. Hollander E., Bartz J., Chaplin W., Phillips A., Sumner J., Soorya L., et al. Oxytocin increases retention of social cognition in autism. Biol. Psychiatry 2007;61:498–503.
18. Insel T. R. Is social attachment an addictive disorder? Physiol. Behav. 2003;79:351–357.
19. Jonas W., Nissen E., Ransjo-Arvidson A. B., Matthiesen A. S., Uvnäs-Moberg K. (2008a). Influence of oxytocin or epidural analgesia on personality profile in breastfeeding women: a comparative study. Arch. Womens Ment. Health 2008;11:335–345.
20. Jonas W., Nissen E., Ransjo-Arvidson A. B., Wiklund I., Henriksson P., Uvnäs-Moberg K. (2008b). Short- and long-term decrease of blood pressure in women during breastfeeding. Breastfeed. Med. 2008;3:103–109.
21. Kosfeld M., Heinrichs M., Zak P. J., Fischbacher U., Fehr E. Oxytocin increases trust in humans. Nature 2005;435:673–676.
22. Kumsta R., Heinrichs M. Oxytocin, stress and social behavior: neurogenetics of the human oxytocin system. Curr. Opin. Neurobiol. 2013;23:11–16.
23. Lee S. Y., Kim M. T., Jee S. H., Yang H. P. Does long-term lactation protect premenopausal women against hypertension risk? A Korean women’s cohort study. Prev. Med. 2005;41:433–438.
24. Light K. C., Grewen K. M., Amico J. A. More frequent partner hugs and higher oxytocin levels are linked to lower blood pressure and heart rate in premenopausal women. Biol. Psychol. 2005;69:5–21.
25. Lund I., Ge Y., Yu L. C., Uvnäs-Moberg K., Wang J., Yu C., et al. Repeated massage-like stimulation induces long-term effects on nociception: contribution of oxytocinergic mechanisms. Eur. J. Neurosci. 2002;16:330–338.
26. Matthiesen A. S., Ransjo-Arvidson A. B., Nissen E., Uvnäs-Moberg K. Postpartum maternal oxytocin release by newborns: effects of infant hand massage and sucking. Birth 2001;28:13–19.
27. Miller S. C., Kennedy C., Devoe D., Hickey M., Nelson T., Kogan L. An Examination of changes in oxytocin levels in men and women before and after interaction with a bonded dog. Anthrozoös 2009;22:31–42
28. Montag C., Brockmann E. M., Bayerl M., Rujescu D., Muller D. J., Gallinat J. Oxytocin and oxytocin receptor gene polymorphisms and risk for schizophrenia: a case-control study. World J. Biol. Psychiatry 2013;14:500–508.
29. Neumann I. D. Involvement of the brain oxytocin system in stress coping: interactions with the hypothalamo-pituitary-adrenal axis. Prog. Brain Res. 2002;139:147–162
30. Nissen E., Gustavsson P., Widstrom A. M., Uvnäs-Moberg K. Oxytocin, prolactin, milk production and their relationship with personality traits in women after vaginal delivery or Cesarean section. J. Psychosom. Obstet. Gynaecol. 1998;19:49–58.
31. Nissen E., Uvnäs-Moberg K., Svensson K., Stock S., Widstrom A. M., Winberg J. Different patterns of oxytocin, prolactin but not cortisol release during breastfeeding in women delivered by caesarean section or by the vaginal route. Early Hum. Dev. 1996;45:103–118.
32. Odendaal J. S., Meintjes R. A. Neurophysiological correlates of affiliative behaviour between humans and dogs. Vet. J. 2003;165:296–301.
33. Ohlsson B., Forsling M. L., Rehfeld J. F., Sjolund K. Cholecystokinin stimulation leads to increased oxytocin secretion in women. Eur. J. Surg. 2002;168:114–118.
34. Pedersen C. A., Gibson C. M., Rau S. W., Salimi K., Smedley K. L., Casey R. L., et al. Intranasal oxytocin reduces psychotic symptoms and improves Theory of Mind and social perception in schizophrenia. Schizophr. Res. 2011;132:50–53.
35. Petersson M., Diaz-Cabiale Z., Angel Narvaez J., Fuxe K., Uvnäs-Moberg K. (2005a). Oxytocin increases the density of high affinity ?2-adrenoceptors within the hypothalamus, the amygdala and the nucleus of the solitary tract in ovariectomized rats. Brain Res. 2005;1049:234–239.
36. Petersson M., Eklund M., Uvnäs-Moberg K. (2005b). Oxytocin decreases corticosterone and nociception and increases motor activity in OVX rats. Maturitas 2005;51:426–433.
37. Petersson M., Hulting A. L., Uvnäs-Moberg K. Oxytocin causes a sustained decrease in plasma levels of corticosterone in rats. Neurosci. Lett. 1999;264:41–44.
38. Petersson M., Lundeberg T., Sohlstrom A., Wiberg U., Uvnäs-Moberg K. Oxytocin increases the survival of musculocutaneous flaps. Naunyn Schmiedebergs Arch. Pharmacol. 1998;357:701–704.
39. Pfaff D. W., Ogawa S., Kow L. M. Neural oxytocinergic systems as genomic targets for hormones and as modulators of hormone-dependent behaviors. Results Probl. Cell Differ. 1999;26:91–105.
40. Scantamburlo G., Hansenne M., Geenen V., Legros J. J., Ansseau M Additional intranasal oxytocin to escitalopram improves depressive symptoms in resistant depression: an open trial. Eur. Psychiatry. 2014
41. Schumacher M., Coirini H., Johnson A. E., Flanagan L. M., Frankfurt M., Pfaff D. W., et al. The oxytocin receptor: a target for steroid hormones. Regul. Pept. 1993;45:115–119.
42. Seeman T. E. Social ties and health: the benefits of social integration. Ann. Epidemiol. 1996;6:442–451
43. Stuebe A. M., Rich-Edwards J. W., Willett W. C., Manson J. E., Michels K. B. Duration of lactation and incidence of type 2 diabetes. JAMA 2005;294:2601–2610.
44. Uchino B. N., Garvey T. S. The availability of social support reduces cardiovascular reactivity to acute psychological stress. J. Behav. Med. 1997;20:15–27.
45. Uvnäs-Moberg K. Neuroendocrinology of the mother-child interaction. Trends Endocrinol. Metab. 1996;7:126–131.
46. Uvnäs-Moberg K. Oxytocin may mediate the benefits of positive social interaction and emotions. Psychoneuroendocrinology 1998;23:819–835.
47. Uvnäs-Moberg K. (2003). The Oxytocin Factor: Tapping the Hormone of Calm, Love and Healing Hardcover. Cambridge: Da Capo Press.
48. Uvnäs-Moberg K., Arn I., Magnusson D. The psychobiology of emotion: the role of the oxytocinergic system. Int. J. Behav. Med. 2005;12:59–65.
49. Uvnäs-Moberg K., Eklund M., Hillegaart V., Ahlenius S. Improved conditioned avoidance learning by oxytocin administration in high-emotional male Sprague-Dawley rats. Regul. Pept. 2000;88:27–32.
50. Uvnäs-Moberg K, Handlin L, Petersson M. Self-soothing behaviors with particular reference to oxytocin release induced by non-noxious sensory stimulation. Front Psychol. 2015;5:1529.
51. Uvnäs-Moberg K., Petersson M. “Role of oxytocin and oxytocin related effects in manual therapies,” in The Science and Clinical Application of Manual Therapy, eds King H. H., Jänig W., Patterson M. M., editors. 2010 (Amsterdam: Elsevier).
52. Uvnäs-Moberg K., Prime D. Oxytocin effects in mothers and infants during breastfeeding. Infant 2013;9:201–206.
53. Velandia M., Uvnäs-Moberg K., Nissen E. Sex differences in newborn interaction with mother or father during skin-to-skin contact after Caesarean section. Acta Paediatr. 2012;101:360–367.
54. Widstrom A. M., Ransjo-Arvidson A. B., Christensson K., Matthiesen A. S., Winberg J., Uvnäs-Moberg K. Gastric suction in healthy newborn infants. Effects on circulation and developing feeding behaviour. Acta Paediatr. Scand. 1987;76:566–572.
55. Yamasue H. Function and structure in social brain regions can link oxytocin-receptor genes with autistic social behavior. Brain Dev. 2013;35:111–118.
56. Yoshida M., Takayanagi Y., Inoue K., Kimura T., Young L. J., Onaka T., et al. Evidence that oxytocin exerts anxiolytic effects via oxytocin receptor expressed in serotonergic neurons in mice. J. Neurosci. 2009;29:2259–2271.
Tekst powsta? dzi?ki wsparciu:
