Badania USG w czasie ci??y
Wprowadzenie ultrasonografii do po?o?nictwa nies?ychanie poprawi?o mo?liwo?ci diagnostyczne. Wp?yn??o na zaprzestanie wykonywania bardzo inwazyjnych i szkodliwych bada?, takich jak RTG w ci??y. Dzi?ki profilaktycznym badaniom USG mo?emy dzi? wykry? wiele nieprawid?owo?ci w przebiegu ci??y i w por? zapobiec powik?aniom.
Dotychczasowe do?wiadczenia zwi?zane z zastosowaniem USG w po?o?nictwie dowodz?, ?e badanie ultrasonograficzne w ci??y powinno by? wykonywane jedynie ze wskaza? medycznych. Powinno zajmowa? ono najkrótszy, niezb?dny czas do uzyskania potrzebnych informacji.
W niektórych krajach z powodu nadu?ywania ultrasonografii, czyli wykonywania przez kobiety kilku, a czasem nawet kilkunastu bada? bez wskaza? medycznych w czasie ci??y, podj?to odpowiednie dzia?ania s?u??ce ochronie zdrowia dziecka nienarodzonego (edukacja rodziców, restrykcje wobec osób wykonuj?cych badania bez zlecenia, restrykcje wobec osób "wypo?yczaj?cych" rodzicom aparatur?). Wykonywanie USG w celu tworzenia "pami?tkowych" filmów czy zdj?? zosta?o w USA uznane przez Agencj? ds. ?ywno?ci i Leków za nieuprawnione wykorzystywanie aparatury medycznej. Post?powanie takie jest naruszeniem ameryka?skiego prawa.
Powsta?o wiele bada? naukowych opisuj?cych przydatno??, wiarygodno?? i bezpiecze?stwo stosowania ultrasonografii u kobiet w ci??y. Niewiele z nas zdaje sobie spraw?, ?e ta metoda diagnostyki jest bardzo m?oda - zosta?a wprowadzona do codziennej praktyki po?o?niczej nast?pi?o dopiero w latach 80. XX wieku. Oznacza to, ?e czas wykorzystywania tej metody nie jest wystarczaj?co d?ugi, aby ponad wszelk? w?tpliwo?? potwierdzi? bezpiecze?stwo jej stosowania w stosunku do kobiet ci??arnych i ich dzieci. Ta ograniczona perspektywa czasowa wymusza? powinna zasad? ograniczonego zaufania, poniewa? w przypadku niektórych procedur medycznych i nowych technologii dopiero kolejne pokolenia ujawnia?y dalekosi??ne negatywne skutki.
Kiedy zalecane jest wykonywanie badania USG?
Badania naukowe wskazuj?, ?e standardowo powinno by? wykonywane pojedyncze badanie w I trymestrze ci??y, oraz pojedyncze badanie w II lub III trymestrze ci??y.
W Polsce standard ultrasonograficznego badania po?o?niczego opracowany przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne obejmuje trzy badania ultrasonograficzne - przesiewowe w ci??y wykonywane w: 11 - 14 tygodniu ci??y, 20 tygodniu ci??y (+/- 2 tygodnie ), 30 tygodniu ci??y (+/- 2 tygodnie).
Dodatkowe badania USG powinny by? wykonywane, gdy istniej? konkretne wskazania kliniczne. Na przyk?ad, gdy konieczne jest okre?lenie aktywno?ci serca p?odu, po?o?enia p?odu lub poziomu p?ynu owodniowego. Pojedyncze, dodatkowe badania wykonywane s? czasem w celu ponownej oceny masy dziecka w sytuacji podejrzenia opó?nienia wzrostu wewn?trzmacicznego lub ponownej oceny wykrytych nieprawid?owo?ci (w takich przypadkach nale?y posiada? dok?adny opis poprzedniego badania). Czasem konieczne jest wykonanie dodatkowego badania, aby uzyska? odpowied? na konkretne pytanie - np. do oceny aktywno?ci serca p?odu w sytuacji krwawienia u matki.
Badanie specjalistyczne
W przypadku istnienia nieprawid?owo?ci wykonuje si? badanie specjalistyczne. Jest to dok?adna analiza budowy anatomicznej i fizjologii p?odu. Do specjalistycznych bada? wykorzystuj?cych USG mo?na zaliczy? badanie dopplerowskie, ocen? biofizycznego profilu p?odu oraz badanie echokardiograficzne p?odu (echo serca p?odu).
Badanie dopplerowskie jest badaniem ultrasonograficznym pozwalaj?cym na ocen? przep?ywów w kr??eniu maciczno-?o?yskowym. Jego dzia?anie opiera si? na wychwyceniu zmian d?ugo?ci fal ultrad?wi?kowych odbijaj?cych si? od poruszaj?cych si? elementów krwi. Dzi?ki badaniu dopplerowskiemu mo?na oceni? ukrwienie poszczególnych struktur p?odu oraz zbada? przep?ywy w ma?ych naczyniach nie widocznych podczas standardowego USG. Metoda ta pozwala na ocen? si? m.in. t?tnicy macicznej, t?tnicy p?powinowej, kr??enia mózgowego, p?odowego kr??enia ?ylnego, t?tnic nerkowych i naczy? trzewnych p?odu oraz ?o?yska i sznura p?powinowego.
Profil biofizyczny p?odu inaczej zwany testem Manninga, ma na celu ocen? dobrostanu p?odu, czyli kondycji dziecka. Badanie to powinno trwa? ko?o godziny. Polega na wykonaniu testu niestresowego (NST), czyli zapisu kardiotokograficznego KTG oraz badania ultrasonograficznego, w trakcie którego oceniane jest pi?? najwa?niejszych parametrów biofizycznych p?odu (t?tna, napi?cia mi??niowego, ruchów cia?a, ruchów oddechowych oraz ilo?ci p?ynu owodniowego).
ECHO serca p?odu jest badaniem USG, w trakcie którego, zwraca si? szczególn? uwag? na budow? i funkcj? serca oraz uk?adu kr??enia dziecka, jest badaniem specjalistycznym, wskazanym w sytuacji wykrycia nieprawid?owo?ci w trakcie badania standardowego.
USG I trymestru
Badanie to ma na celu:
- okre?lenie liczby p?cherzyków ci??owych, kosmówek i owodni w jamie macicy.
- ocen? czynno?ci serca p?odu (FHR)
W celu ustalenia wieku ci??owego ocenia si? parametry biometryczne dziecka. Nale?? do nich:
- d?ugo?? ciemieniowo-siedzeniowa (CRL) - czyli upraszczaj?c jest to odleg?o?? od czubka g?ówki do ko?ca tu?owia dziecka.
- wymiar dwuciemieniowy g?ówki p?odu (BPD) - czyli szeroko?? g?ówki od ciemienia do ciemienia.
Osoba wykonuj?ca badanie powinna oceni? równie? ogóln? budow? anatomiczn? dziecka:
- budow? i zawarto?? czaszki,
- ?ciany pow?ok brzusznych,
- ?o??dek,
- p?cherz moczowy,
- lokalizacj? i czynno?? serca,
- kr?gos?up oraz ko?czyny dolne i górne.
Dodatkowo ocenia si? kosmówk?, przezierno?? karkow? (NT) i ko?? nosow? (NB). Podczas badania nale?y odnotowa? ruch dziecka.
W trakcie badania ultrasonograficznego ocenia si? kszta?t, budow? i wielko?? macicy oraz lokalizacje i budow? przydatków.
W uzasadnionych klinicznie przypadkach pojedyncze badania wykonuje si? w I trymestrze g?owic? dopochwow? - w celu oceny d?ugo?ci i kszta?tu uj?cia wewn?trznego szyjki macicy, oceny czynno?ci serca p?odu, oraz ilo?ci p?ynu owodniowego.
Uwaga!
Przy u?yciu g?owicy dopochwowej bicie serca mo?na zauwa?y?, gdy wielko?? zarodka wynosi przynajmniej 5 mm. Je?li zarodek jest mniejszy ni? 5 mm, czynno?? serca p?odu b?dzie mo?na zaobserwowa? dopiero w pó?niejszym badaniu USG. Dlatego wa?ne jest, aby nie wykonywa? badania zbyt wcze?nie.
Dopiero nieprawid?owe lub w?tpliwe wyniki badania USG s? wskazaniem do poszerzenia diagnostyki w o?rodku referencyjnym.
USG II lub III trymestru
Przegl?d systematyczny, czyli analiza rzetelnych i wiarygodnych bada? oceniaj?cych efekty i korzy?ci zdrowotne wynikaj?ce z wykonywania badania USG po 24. tygodniu ci??y u kobiet w ci??ach niskiego ryzyka wykaza?a, ?e u kobiet z nieobci??onym wywiadem badanie ultrasonograficzne nie jest konieczne (Bricker & Neilson, 2007).
Badanie USG wykonywane w II lub III trymestrze ci??y, podobnie jak w I trymestrze, ma na celu ocen? liczby p?odów, ich po?o?enia i czynno?ci ich serca. W jego trakcie ocenia si? parametry biometryczne dziecka:
- wymiar dwuciemieniowy g?ówki p?odu ( BPD ) - czyli szeroko?? g?ówki od ciemienia do ciemienia
- obwód g?ówki (HC),
- obwód brzuszka (AC),
- d?ugo?? ko?ci udowej (FL)
- ewentualn? orientacyjn? mas? p?odu (OMP).
Badanie w II trymestrze ci??y umo?liwia dok?adn? ocen? budowy anatomicznej dziecka. Badanie obejmuje ocen?:
- czaszki,
- mózgowia,
- twarzy - ocena profilu, oczodo?ów, ko?ci nosa,
- kr?gos?upa,
- klatki piersiowej,
- serca (po?o?enie, jego wielko??, obraz czterech jam, cz?sto?? akcji serca i miarowo??),
- jamy brzusznej (?o??dka, jelit),
- p?cherza moczowego oraz nerek,
- ko?czyn (obecno?ci ko?ci i ruchomo?ci).
W badaniu tym ocenia si? równie? ?o?ysko (lokalizacja, struktura - stopie? dojrza?o?ci), sznur p?powinowy (liczba przebiegaj?cych w nim naczy? krwiono?nych) oraz ilo?ci p?ynu owodniowego. Czasem, w przypadku w?tpliwo?ci, ocenia si? indeks p?ynu owodniowego (AFI).
Badanie indeksu p?ynu owodniowego polega na ocenie czterech najwi?kszych "kieszonek" wód p?odowych. Wynik jest sum? pomiarów najg??bszych zbiorników p?ynu owodniowego badanych w czterech kwadrantach macicy. Prawid?owo wynik AFI powinien mie?ci? si? w przedziale 5-25. Jego warto?? zmienia si? wraz z wiekiem ci??y, pocz?tkowo ro?nie, a nast?pnie w ostatnich miesi?cach ci??y maleje. Wyniki AFI < 5-6 ?wiadczy? mog? o zbyt ma?ej i potencjalnie szkodliwej dla dziecka ilo?ci p?ynu owodniowego (sytuacj? tak? nazywa si? ma?owodziem), natomiast powy?ej 20-25 o nadmiernej ilo?ci wód p?odowych czyli tzw. wielowodziu. W sytuacji gdy uzyskuje si? nieprawid?owe wyniki AFI nale?y zbada? przep?ywy w naczyniach p?powinowych - czyli wykona? badanie ultrasonograficzne pokazuj?ce cyrkulacje krwi w p?powinie, mówi?c? nam o tym, jak dziecko adaptuje si? do sytuacji wewn?trzmacicznej.
Tak jak w badaniu I trymestru ci??y ocenia si? macic?, ewentualn? obecno?? mi??niaków, i zmian w przydatkach.
Uwaga! W przypadku ci??y wielop?odowej w Polsce zaleca si? ocen? w trakcie badania USG :
- ilo?ci kosmówek i owodni
- rozbie?nego wzrastania p?odów
W ci??y wielop?odowej o przebiegu prawid?owym badania kontrolne USG powinny by? wed?ug rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego wykonywane co 4 tyg.
dr n. med. Barbara Baranowska, po?o?na
